ArtWay

Beeldende kunst kan een tegenwicht vormen tegen het vaak cognitieve en cerebrale karakter van de traditionele kerkdienst. Regenerus Steensma

Geometrie in de christelijke kunst

Gewijde geometrie in de christelijke kunst
 
door Sophie Hacker
 
 
De gewijde geometrie of meetkunde is al duizenden jaren een bron van inspiratie voor kunst en architectuur. Geometrie wordt op heel veel creatieve terreinen ingezet, zoals in de architectuur, in videogames of voor huishoudelijke apparaten, zelfs creditcards worden vormgegeven volgens een meetkundig ideaal. Hier zullen we ons in het bijzonder richten op de geometrische verschijningsvormen die ons meer doen begrijpen van een God, wiens ontwerp voor ons heelal doortrokken is van subtiele onderliggende ritmes en getalsverhoudingen.
 
 
Wij mensen hebben de meetkunde niet uitgevonden, maar ontdekt. Op de foto zien we twee leden van een volksstam een cirkel in de aarde trekken met een rechtopstaande en een liggende stok. Rondom de staande stok ontstaat een lijn, die een cirkel vormt. ‘Geometrie’ betekent: ‘aardmeting’ en via deze weg begint de mens zich met meetkunde bezig te houden.
 
Patronen van herhaling zien we in bloemen, in een romanesco (bloemkool), in het uitrollen van een varen in de lente, zelfs in de manier waarop een vrucht verrot – ze beginnen allemaal met patronen in een cirkel. De kaki (vrucht) laat een mooie achtpuntige ster rondom een cirkel zien.
 
 
Laten we hierbij aansluiten en beginnen met een cirkel, een universeel symbool dat in veel culturen en religies staat voor God, het Oneindige, Eenheid en Heelheid. Teken een lijn door die cirkel en plaats de passer in het snijpunt X. Teken dan een nieuwe cirkel om de figuur te krijgen die in het Latijn vesica piscis (vissenblaas) heet en in het Italiaans mandorla (amandel).
 
 
Op veel vroegchristelijke en Byzantijnse afbeeldingen van Christus is een mandorla te zien, een nimbus die zijn gehele lichaam omsluit. Op de bovenstaande afbeelding is van belang dat de hand van Christus de mandorla doorbreekt naar de wereld toe.
 
 
Verbind je de snijpunten, dan ontstaan er gelijkzijdige driehoeken, symbool van de Drie-eenheid, met drie identieke zijden en hoeken. De gelijkzijdige driehoeken vormen een mozaïekpatroon en vormen vaak de basis van islamitische geometrische ontwerpen, zoals in de volgende afbeelding.
Het getal drie is in het Oude en Nieuwe Testament een belangrijk getal. De Ark van het Verbond bevatte drie gewijde voorwerpen (een gouden kruik met manna, de staf van Aäron en de stenen platen met de tien geboden). Er waren drie verzoekingen in de woestijn, te Kana gebeurde het eerste wonder van Christus ‘op de derde dag’ en ook de opstanding vond op de derde dag plaats.
 
 
Deze afbeelding van islamitische kunst laat zien hoe een mozaïekpatroon met gelijkzijdige driehoeken een complexere figuur heeft opgeleverd. Let ook op de regel ‘zes om één’, een centrale cirkel met rondom zes andere cirkels. Dit is een machtig symbool voor de schepping. De zes scheppingsdagen zijn de buitenste cirkels en de cirkel in het midden staat voor de sabbat of rustdag. Het ‘zes om één’ symbool laat zich gemakkelijk illustreren met zeven wijnglazen of tennisballen of andere ronde voorwerpen. Zes cirkels met dezelfde doorsnee passen altijd perfect om de zevende in het midden.
 
 
We hebben tot nu toe gekeken naar de cirkel, een universeel symbool van God, en naar de gelijkzijdige driehoek als christelijk symbool voor de Drie-eenheid. Als we van drie naar vier gelijke zijden gaan krijgen we een vierkant, symbool voor de aarde met zijn vier hoeken in het noorden, oosten, zuiden en westen, vier seizoenen, vier elementen en vier toestanden van de materie (vast, vloeibaar, gasvormig en plasma).
 
Het vierkant komt ook vaak voor in mozaïekpatronen en islamitische ontwerpen. Dit fraaie voorbeeld is een zestiende-eeuws scherm van zandsteen uit India. De vakkundigheid van de maker is adembenemend. Het verbod op afbeeldingen van levende wezens bepaalt tot op vandaag de ontwikkeling van de islamitische kunst, terwijl de mensgeworden God voor christenen kansen biedt voor visuele verkenningen van de theologie en verhalende kunst.
 
 
Van het vierkant naar de vijfhoek of pentagoon. Binnen de pentagoon heb je het pentagram. De vorm doet denken aan als een mens met uitgestrekte armen en benen en staat dan ook voor de mensheid. In de vroegmiddeleeuwse symboliek stond het pentagram ook voor de vijf wonden van Christus. En via de vijfhoek vinden we bovendien de gulden snede – uiterst belangrijk in de gewijde kunst, vooral sinds de Renaissance. Hoe ‘oud’ de gulden snede is, is een heftig omstreden vraag. Stonehenge, de piramide van Gizeh en (aannemelijker) het Parthenon vertonen volgens sommige historici allemaal tekenen dat deze maatstaf is gebruikt. Anderen menen dat dit inlegkunde is. In het diagram hierboven staat elke lijn in relatie tot elke andere lijn: a staat tot b als b tot c als c tot d.
 
 
De gulden snede kun je met een passer en een liniaal als volgt vinden. Teken eerst de lijn AB en maak een hoek van 90° met een half zo lange lijn BC. Verbindt dan A en C met een derde lijn, de diagonaal. Zet de pin van de passer op C en de stift op B, en trek een boog tot punt D op de diagonaal. Zet dan de pin op A en de stift op D en trek een boog naar punt E op de lijn AB. Nu geeft E de verhouding tussen AE en EB en daarmee gulden snede. AE staat tot AB zoals EB staat tot AE. De verhouding is 1:1618.
 
 
De gulden snede, die phi genoemd wordt, is een verhouding die je overal in de natuur aantreft – in genen, zwarte gaten, de ordening van bloembladen en zaden en insecten tot het menselijk gelaat. Ze wordt ook vaak tot uitdrukking gebracht via een eenvoudige reeks van hele getallen, de Fibonacci-reeks, waarin elk volgend element de som van de vorige twee getallen is. Als je dit verwerkt tot een reeks vierkanten en rechthoeken volgens de gulden snede, krijg je de bovenstaande logaritmische spiraal, een van de drie belangrijkste spiraalvormen in de natuur. De andere twee zijn de Archimedische, die zoals een grammofoonplaat parallelle lijnen op gelijkblijvende afstand heeft, en de parabolische die het patroon weergeeft waarin bladeren vaak aan een stengel groeien. We komen straks op de gulden snede terug. Maar nu eerst nog een andere veelhoek: de octagoon of achthoek.
 
 
Doopvonten en doopkapellen hebben vaak een achthoekig ontwerp. De doopvont links is interessant omdat hierin een belangrijk symbool uit de islam doorschemert, de “Adem van de Barmhartige”, een viervoudige visuele in- en uitademing waarin de elementen vuur, lucht, water, aarde en de vier windrichtingen samenkomen. De islam kent ook acht hemelpoorten.
 
De achthoek staat bij christenen voor de nieuwe dag die voor de mensheid begon bij Christus’ opstanding, toen de heerschappij van de dood verbroken werd; acht is het nummer van het nieuwe begin. De achtste dag is traditioneel de dag van de Joodse besnijdenis, en acht is het aantal mensen dat in de Ark gered werd en waarmee een nieuw hoofdstuk in het verhaal van de mens een aanvang nam. Merk op dat de doopvont rechts een vierkant voetstuk heeft, waarmee ze in de aarde wortelt, terwijl het achthoekige bovenstuk spreekt van het nieuwe begin en de binnencirkel staat voor eenheid en goddelijkheid.
 
 
De constructie van gebouwen heeft altijd berust op goede meetkunde. In 300 v. Chr. werden voor het eerst meetkundige regels opgeschreven en in bouwkundige ontwerpen gebruikt. De schitterende kathedralen van Europa zijn gebouwd volgens de principes van de gewijde geometrie.
 
De steenhouwers van de kathedraal van Winchester (zie foto hierboven) maken met het oog op herstelwerkzaamheden een plattegrond van het stenen maaswerk van ramen in het noordtransept. De hele tekening wordt gemaakt met niet meer dan een passer en een meetlat.
 
 
Dit zijn de drie roosvensters en lancetboogvensters in de kathedraal van Chartres, een gebouw boordevol meetkunde, schoonheid, betekenis en symboliek. Ze verdienen een aparte bespreking maar ik kan er hier niet lang bij stilstaan. Ze laten een symbolische toepassing van de meetkunde zien. Zo zie je de verhouding 1:12 bij Christus en de twaalf discipelen, een twaalftal dat hier terugkomt in cirkels, vierkanten en driehoeken.
 
 
Het spectaculaire vloerlabyrint in het schip van deze kathedraal ligt precies daar waar het roosvenster zich zou bevinden als de westgevel plat op de vloer werd gelegd. Dit roosvenster met beelden uit het leven van Christus heeft net als het labyrint een doorsnede van 40 voet (ruim twaalf meter), wat herinnert aan het symbolisch gebruik van het getal 40 in de Bijbel voor periodes van beproeving of verzoeking. Mozes trok veertig jaar met het volk door de woestijn en was veertig dagen op de berg Sinaï. Jezus zwierf veertig dagen door de woestijn, waar hij op de proef werd gesteld, en na zijn opstanding verscheen hij veertig dagen lang, waarna hij ten hemel voer.
 
 
Toen het christendom de staatsgodsdienst van het Romeinse rijk werd, kwamen de schilderingen in de catacomben door ambachtslieden in een snelle ontwikkeling. In de westelijke helft van het rijk ontstond een stroming die uiteindelijk tot de Renaissancekunst zou leiden.
 
Maar eerst kijken we naar het oosten. In het Byzantijnse rijk, nadat het Romeinse rijk in tweeën splitste omdat het te groot was geworden om vanuit Rome te besturen, ontstond een geheel eigensoortige esthetiek. Eerder waren er sterke invloeden van het Hellenistische naturalisme aan het werk geweest, maar de nieuwe stijl was abstracter. Licht en kleur en realistische verhoudingen werden losgelaten ten gunste van geometrisch vereenvoudigde vormen, omgekeerd perspectief en een diep vergeestelijkte inzet om een ‘venster op de hemel’ te bieden en religieuze betekenis weer te geven.
 
Het bovenstaand voorbeeld van het bekende werk van Rublev dat hij in 1425 voltooide, laat zien hoe de oosterse traditie gewijde meetkunde gebruikt. De drie engelen, te gast bij Abraham in de woestijn, moeten we uitleggen als een verbeelding van de Drie-eenheid. Rechts zien we de Geest, met het groene gewaad en de rots boven haar hoofd. In het midden is de Zoon, wiens hand de kelk zegent, en zijn gewaad is rood (aards) en blauw (goddelijk). Achter zijn schouder staat de Boom der Kennis. Links is de Vader, gehuld in het goud van heerlijkheid. Hij zit voor de Heilige Stad Jeruzalem. Elk van de drie figuren heeft een rode staf van gezag in de hand, hiermee bevestigend dat geen van de drie boven de andere twee staat, hoewel het hoofd van Christus zich gehoorzaam naar de Vader buigt.
 
 
Deze afbeelding laat iets zien van de achterliggende meetkunde in deze icoon. De figuren zitten binnen een achthoek, de Zoon en de kelk volgen de centrale as maar verbinden zich via een horizontale middenlijn met de andere personen. Drie gelijkzijdige driehoeken zijn hier uitgetekend, maar de compositie bevat er meer. Rublev gebruikte ook omgekeerd perspectief (voor de podiumdelen op de grond) om een ‘ruimte’ te scheppen waarin de aanbidder wordt meegenomen in de dynamiek.
 
 
Dit schilderij ontstond slechts enkele tientallen jaren na dat van Rublev, maar verraadt een wereld van verschil. In deze opstanding van Christus (voltooid in 1465) van Piero della Francesca gaat de aandacht uit naar menselijke proporties, spierpartijen, perspectief, verkorting, kleurwaarden, de natuur. We krijgen hier veel meer een venster op de herkenbare wereld, ook al betreft het een wonder.
 
Piero della Francesca was een groot meetkundige en een bekende schilder uit de vroege Renaissance. Over dit fresco in de kerk van Sansepolcro in Toscane bestaat een beroemd verhaal. Tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog werd Sansepolcro beschoten door de geallieerden. Een Britse artillerieofficier, Anthony Clarke, had op school in Winchester College geleerd hoe belangrijk Piero della Francesca was. Een bevel om het stadje te bombarderen negeerde hij daarom en zo bleven de kerk en het fresco gespaard.
 
 
Meetkunde geeft een dieper inzicht in de beeldtaal. Een cirkel omvat de gehele figuur van Christus. De randen raken de bomen die, links, staan voor de onverloste, gevallen wereld vóór de opstanding: kale, dode bomen. Rechts, na de opstanding, staan de bomen vol in blad, de grond is vruchtbaar. Het pentagram levert veel belangrijke punten: de horizon, de bovenkant van het graf, het lijnenspel door de soldaten heen en de positionering van Christus’ lichaam. Een van de vele gelijkzijdige driehoeken verbindt de bodem van de handeling met de bovenrand van zijn neusbeen, zodat je ogen naar zijn strakke blik wordt opgetild.
 
 
Dit bijzondere schilderij van Leonardo da Vinci (1472) is bedoeld om vanuit de rechter onderhoek gelezen te worden. Dan worden de vreemde verkorting van Maria’s arm en de bouwkundige eigenaardigheden allemaal begrijpelijk. Deze techniek heet anamorphosis en er bestaat een theorie dat Leonardo haar heeft ontwikkeld.
 
 
Deze Annunciatie bevat veel gulden sneden. De centrale as is duidelijk en dient deze keer als scheidslijn tussen het domein van de maagd en dat van de engel. De volgende gulden sneden vallen langs het voorhoofd van de engel en de stilistisch afwijkende boom boven de vleugels.
 
 
Julia Stankova’s Genezing van een bezetene is een klein schilderij, 40 x 30 cm. Het is een tedere uitbeelding van de reactie van Christus op de man die van zijn demonen wordt verlost. De demonen worden in de varkens gejaagd en de man, die jaren naakt en dakloos tussen de graven heeft gedoold, zit hier nu bij zijn volle verstand aan Christus’ voeten. Christus aanvaardt zijn dank en zegt hem weer naar zijn dorp te gaan om de mensen daar te vertellen over Gods genade.
 
 
Hier zijn een gelijkzijdige driehoek en twee gulden sneden ingetekend die laten zien hoe de beeldruimte door gulden sneden in specifieke delen is verdeeld. Het rechterdeel bevat het lichaam van Christus, het deel linksonder dat van de genezen man. Een gelijkzijdige driehoek bevat de zeer belangrijke dialoog van handen en gezichten. De hoek waarmee Christus zijn hoofd buigt weerspiegelt die van de driehoek, evenals het opspattend water bij de varkens die in het meer vallen.
 
 
Nikola Saric werd in 1985 in Servië geboren en opgeleid aan de Academie van de Servisch-Orthodoxe Kerk voor Kunst en Conservatie. Zijn werk vertoont een hedendaagse stijl. Het zijn geen iconen, want hij hanteert een nieuwe taal en bedenkt nieuwe composities die nogal schuren met de traditionele iconen. Ze bezitten echter wel een zelfde sereniteit.
 
 
De afbeelding toont de complexe meetkunde waarmee dit beeld is opgebouwd. Er zijn veel driehoeken, die de positionering van de engelen bepalen. Gelijkzijdige driehoeken lopen van de boven- en de onderzijde van het omgevende vierkant, met punten die belangrijke plaatsen in het ontwerp aangeven. Ook een zes puntige ster tikt zulke plaatsen aan. De hoofddriehoek van het ontwerp is duidelijk ook zonder dat die wordt ingetekend.
 
‘Kunst is de dochter van het Goddelijke,’ zei Rudolf Steiner. Er is veel meer over dit rijke en complexe onderwerp te zeggen, maar die uitspraak van Steiner is één mogelijke afsluiting van dit bliksembezoek aan een fractie van wat hier allemaal te ontdekken valt.
 
*******
 
Sophie Hacker is gespecialiseerd in kerkelijke kunst, waaronder gebrandschilderde ramen, gewaden en de herinrichting van liturgische ruimtes. Zij is bestuurder van A+C, een toonaangevende Britse organisatie op het terrein van beeldende kunst en religie en visiting scholar aan Sarum College bij Salisbury Cathedral. Zij is sinds 2006 adviseur voor kunst en exposities bij de kathedraal van Winchester en in die hoedanigheid verzorgt zij jaarlijks drie tentoonstellingen. www.sophiehacker.com


Meer:

28 februari 2024 / Hoe kunst werkt
door Hilary Brand en Adrienne Dengerink Chaplin
 
Volgens Calvin Seerveld is allusivity het kenmerk bij uitstek van kunst. Het woordenboek omschrijft dit als een indirecte manier van verwijzen.
Lees meer...


13 oktober 2023 / Peter Howson – De uitputtingsslag

door Willem de Vink

Wie in de wereld van Peter Howson duikt, wordt door elkaar geschud, overweldigd en murw gebeukt door een bombardement aan gewelddadige beelden.

Lees meer...


07 augustus 2023 / De kerk: partner in onze culturele ontwikkeling

door Grady van den Bosch

Op welke manier kan de kerk partner zijn in de culturele ontwikkeling van de Nederlander van nu?

Lees meer...


12 juni 2023 / De Heilige Driehoek Biënnale in Oosterhout

TENTOONSTELLING: GELO0F

De Heilige Driehoek Biënnale in Oosterhout, 3 juni t/m 16 juli 2023

door Wessel Stoker

Lees meer...


28 april 2023 / Jan Pieter Gootjes: KNOWN

veertig jaren tijd,
een dorstige druppel op eeuwig
doortocht.
vandaar en waarnaartoe
verlangen naar rust.

Lees meer...


10 april 2023 / Jan Pieter Gootjes: KNOWN

veertig jaren tijd,
een dorstige druppel op eeuwig
doortocht.
vandaar en waarnaartoe
verlangen naar rust.

Lees meer...


16 februari 2023 / Littekens. Bij Garden of Scars van Ibrahim Mahama

door Klaas Holwerda

Het is ronduit schokkend geconfronteerd te worden met de omvang van de Nederlandse rol in het slavernijverleden.

Lees meer...


06 januari 2023 / Nigel Halliday: Het abstract expressionisme

Zou een kind dit ook kunnen maken? De schilders zelf namen hun werk heel serieus en gebruikten het om antwoorden te vinden op hun diepste vragen.

Lees meer...


01 december 2022 / ArtWay nieuwsbrief 2022

Nieuwsbrief 

en 

Boekenlijst 2022

Lees meer...


20 oktober 2022 / Kuyper, kunst, kerkbouw

Na drie eeuwen stilte over kunst op het theologische gereformeerde erf was daar opeens Abraham Kuyper, wiens grote verdienste het was dat hij de kunst opnieuw op de kaart zette.

Lees meer...


06 september 2022 / Juliaan Lampens: Bedevaartskapel van Kerselare

door Koenraad De Wolf

Te midden van een zee van banale architectuur pleitte architect Lampens zijn hele leven voor een eerlijke en degelijke bouwkunst.

Lees meer...


04 augustus 2022 / Woord in beeld in het werk van Roel Herfst

'Je moet ervoor zorgen dat de eerste reactie van de beschouwer niet het lezen van de tekst is, maar het geboeid zijn door de visuele ervaring van de totaliteit.'

Lees meer...


01 juni 2022 / Magdalena Abakanowicz: The Unrecognised

In het Citadelpark in Poznan waar in 1945 Duitse en Russische soldaten een nietsontziende strijd hebben gevoerd, staan in de groene vlakte 112 verroeste sculpturen. 

Lees meer...


21 april 2022 / De kerk: partner in onze culturele ontwikkeling

door Grady van den Bosch

Op welke manier kan de kerk partner zijn in de culturele ontwikkeling van de Nederlander van nu?

Lees meer...


08 april 2022 / Kruisweg van Pierre Servat

'Het hele lijdensverhaal laat ik afspelen in onze tijd. Een tijd die voor miljoenen mensen een lijdensweg op aarde is. Vele onschuldige mensen worden steeds opnieuw vermoord, gemarteld, gestenigd, de handen afgerukt.'

Lees meer...


16 maart 2022 / De Bijbel is niet veilig

door Ned Bustard

De Bijbel is een boek over gewone mensen die naast geestelijk ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, seksueel en egoïstisch zijn.

Lees meer...


22 februari 2022 / Barmhartigheid in de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Hier wordt de barmhartigheid gevierd, ook als die gepaard gaat met offervaardigheid en lijden.

Lees meer...


07 januari 2022 / Kuyper, kunst, kerkbouw

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Het was Abraham Kuypers grote verdienste dat hij de kunst opnieuw op de gereformeerde kaart zette.

Lees meer...


09 december 2021 / Nieuwsbrief en boekenlijst 2021

Over het voortbestaan van ArtWay

Vanaf Pasen 2022 – precies twaalf jaar na de start van ArtWay – verschijnt de beeldmeditatie niet langer wekelijks, maar maandelijks.

Lees meer...


03 november 2021 / Joseph Beuys: Een spirituele en Duitse kunstenaar

door Wessel Stoker

Beuys ontwerpt met behulp van redevoeringen, interviews, Aktionen, vitrines en environments een nieuwe maatschappijorde als een Gesamtkunstwerk.

Lees meer...


06 oktober 2021 / Spel van Licht

Door

Ingrid de Zwart, predikant 

en

Mayke van Veldhuizen, choreograaf en danser

Lees meer...


24 augustus 2021 / Maria Magdalena – Kroongetuige, Zondaar, Feminist

Een boekbespreking door Wilma Wagenaar

De kunstwerken zeggen meer over de tijd waarin zij gemaakt zijn dan over Maria Magdalena zelf.

Lees meer...


27 juli 2021 / De bijna honderdjarige Jentsje Popma

door Jan Henk Hamoen

Glaskunst als geloofsbelijdenis. De bijna honderdjarige Jentsje Popma: schilder, beeldhouwer, glazenier

Lees meer...


30 juni 2021 / De zee van God die in de vensters staat

door Marco Batenburg

Ik wil onderzoeken welke betekenis beschilderde glasvensters in een kerkgebouw hebben. 

Lees meer...


13 mei 2021 / Ineke Ruiter: Tekentaal en rouw

Het maakt niet uit waar je geboren wordt, een kind gaat tekenen en maakt duidelijk wat hij of zij nodig heeft.

Lees meer...


21 april 2021 / De kerk: partner in onze culturele ontwikkeling

door Grady van den Bosch

Op welke manier kan de kerk partner zijn in de culturele ontwikkeling van de Nederlander van nu?

Lees meer...


23 maart 2021 / Vijftig jaar kunsttheologie: 1970 tot heden

door Victoria Emily Jones

Er is in de afgelopen halve eeuw, vooral in de laatste twintig jaar, enorme voor­uit­gang ge­boekt op het terrein van de kunsttheologie.

Lees meer...


10 februari 2021 / Leendert Houtekamer, beeldhouwer (1956-2020)

door Adri Geelhoed

Er is een grote schoonheid in dit beeld van monumentale rust en diepe droefheid. Het beeld is niet alleen buitenkant, materie, het toont ook geest. 

Lees meer...


08 januari 2021 / Cornelis Rijnsdorp

door K. van der Zwaag

Anne Schipper ontrukte Rijnsdorp aan de vergetelheid door twee boeiende proefschriften aan hem te wijden.

Lees meer...


11 december 2020 / Kerstnieuwsbrief 2020

Wat het Artway-platform zo mooi maakt is het wereldwijde bereik; dankzij onze meertaligheid. In alle landen van de aarde zijn er ArtWay-bezoekers.

Lees meer...


27 oktober 2020 / Kunst in de kerk: een pastorale kans

door Mark Delrue

Drie vragen over de relatie tussen kunst en geloof: zijn kunst en Kerk bondgenoten, plaatsvervangers of elkaars tegenstrevers? 

Lees meer...


18 september 2020 / BOEKBESPREKING KUNST D.V.

door Gertjan Schutte

Kunst wordt te vaak nog gezien als een optie die ook weer overbodig is, in plaats van een onmisbaar onderdeel van het leven. 

Lees meer...


17 augustus 2020 / BOEKBESPREKING

Hoe andere culturen de Bijbel zien

Christian Weber, Wie andere Kulturen die Bibel sehen. Ein Praxisbuch mit 70 Kunstwerken aus 33 Ländern.

Lees meer...


17 juli 2020 / Neocalvinisme en kunst IV

Lambert Zuidervaart: de betekenis van een kunstwerk is geen neutraal feit maar een meer of minder waardevolle bijdrage aan het floreren van mensen in de samenleving.

Lees meer...


12 juni 2020 / Neocalvinisme en kunst III

Calvijn en kunst: zuivere visie of blinde vlek?

door Adrienne Dengerink Chaplin

Lees meer...


14 mei 2020 / Neocalvinisme en kunst II

Hans Rookmaaker: De vrijheid van de kunstenaar

De Here spreekt ons aan als mondige mensen, die in vrijheid aan het werk kunnen en mogen gaan.

Lees meer...


17 april 2020 / Neocalvinisme en kunst I

Interview (1992) door Pieter van Kampen met Calvin Seerveld, emeritus hoogleraar in de esthetica.

Dit is de eerste blog in een serie over neocalvinisme en kunst

Lees meer...


25 maart 2020 / De Pietà

door Grady van den Bosch

De Pietà is intiem en tijdloos. Het is een close-up van de relatie tussen de moeder en haar dode kind, in oorsprong Maria en Jezus.

Lees meer...


22 februari 2020 / De mythe over de kunstenaar

Onze cultuur is doortrokken van ideeën over kunstenaars. En dat roept de vraag op: wat voor invloed hebben die ideeën op ons handelen en leven als kunstenaar?

Lees meer...


15 februari 2020 / Tussen figuratief, decoratief en abstract

Na de Tweede Wereldoorlog pakten kunstenaars vrijwel allemaal hun figuratieve stijl op van voor 1940. Maar de nieuwe abstracte kunst drong op. Wat betekende dit voor de kerkelijke kunst? 

Lees meer...


07 december 2019 / ArtWay Nieuwsbrief 2019

Steun ArtWay en ontvang het boek Kunst D.V. over calvinisme, neocalvinisme en kunst.

Lees meer...


16 november 2019 / Laagvliegers, God en het alledaagse

door Ignace Schretlen

Misschien heeft Hij mij geleerd dat niets in het alledaagse vanzelfsprekend is.

Lees meer...


23 september 2019 / Thijs Buit, schilder

Arie Slob: 'Ik durf wel te stellen dat Thijs Buit in kringen van gereformeerde calvinisten baanbrekend werk heeft verricht.' 

Lees meer...


04 september 2019 / Adhémar Vandroemme: De lijdende Christus

door Koos van Noppen

Ik kan deze beeltenis niet los zien van de context. In dit West-Vlaamse stadje en de ommelanden telt men de doden van de Eerste Wereldoorlog bij tienduizenden. 

Lees meer...


31 juli 2019 / De Biblebelt in het Catharijneconvent

door Ineke de Jong

De werken van de hedendaagse refokunstenaars vormen wat mij betreft het hart van de tentoonstelling. Zij vertalen de refobelevingswereld in beelden.

Lees meer...


02 juli 2019 / QR-code van Paul Boer bij de Fundatie

Door deze unieke grafische afdruk te scannen wordt het kunstwerk zichtbaar. De code dient namelijk als een poort naar zijn kunstwerk, terwijl het kunstwerk op zijn beurt ook een poort is.

Lees meer...


08 juni 2019 / Moderne kunst met christelijke thematiek

Wessel Stoker over zijn nieuwe boek

Kunst met christelijke thema’s staat ten dienste van de spiritualiteit van mensen binnen en buiten de kerk. 

Lees meer...


29 mei 2019 / Moderne kunst met christelijke thema’s

Wessel Stoker over zijn nieuwe boek

Kunst met christelijke thema’s staat ten dienste van de spiritualiteit van mensen binnen en buiten de kerk. 

Lees meer...


03 mei 2019 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...


27 april 2019 / Het beeld na de beeldenstorm

door Jacolien Wubs

Er is zoiets als een vroege protestantse beeldcultuur. Na de Beeldenstorm en Reformatie werd gezocht naar nieuwe manieren om de kerkruimte in te richten en te verfraaien.

Lees meer...


13 maart 2019 / Art Stations of the Cross

Eigentijdse KUNSTPELGRIMAGE in Amsterdam 6 maart - 22 april

Wij hopen dat u als een pelgrim op pad wilt gaan, op zoek naar medemenselijkheid en compassie, op zoek naar meer, naar meer liefde en meer God.  

Lees meer...


08 januari 2019 / Werk, Bid & Bewonder

De Mythe Voorbij: Over kunst en calvinisme in het Dordrechts Museum

door Lieke Wijnia

Lees meer...


01 december 2018 / ArtWay nieuwsbrief

ArtWay heeft bijzondere plannen voor 2019!

Na Londen, Washington en New York is nu Amsterdam in beeld voor een toonaangevende kunsttentoonstelling met de titel Art Stations of the Cross.

Lees meer...


11 oktober 2018 / The Turn Club

door Grady van den Bosch

Het is bijzonder inspirerend om kunstenaars van allerlei slag te ontmoeten, die net als jij idealen hebben voor een betere samenleving.

Lees meer...


13 september 2018 / Kunstenaarsechtpaar Berry en Janny Brugman

door Jan van der Kolk

Om goed te kunnen werken, wilden ze met rust gelaten worden. Het gevoel van onafhankelijkheid gaf hun rust en vrijheid. 

Lees meer...


09 augustus 2018 / Portret Florence de Werquignoeul

door Koenraad De Wolf

Dit portret vertelt het (vergeten) verhaal van de Contrareformatie en de heropbloei van het kloosterleven in de Zuidelijk Nederlanden.

Lees meer...


13 juli 2018 / Neo Rauch in Zwolle

door Marieke Herweijer

Juist door de confrontatie met de absurdistische kant van het leven intrigeert het werk van Neo Rauch.

Lees meer...


17 mei 2018 / Toespraak van Herwi Rikhof

bij de presentatie van zijn nieuwe boek over de Cenakelkerk van de Heilig Landstichting

‘Ik heb deze kerk leren waarderen als een echte kerk.’ 

Lees meer...


23 april 2018 / Lodewijk Schelfhout. Nederlands eerste kubist

door Lisette Almering-Strik

Het is lastig om Lodewijk Schelfhout te plaatsen binnen de Nederlandse kunsthistorie. 

Lees meer...


04 april 2018 / Blog van Rikko Voorberg

Blog over de kunst van het oefenen

'Nou,' zei hij, 'ga maar doen wat jij moet doen, daar valt vanzelf een vorm omheen.'

Lees meer...


15 maart 2018 / Bijbelse vrouwen als aartsmoeders

door Wim Eikelboom

De Zwolse beeldhouwer Thijs Kwakernaak maakte tien houten beelden van vrouwen uit de Bijbel. Stuk voor stuk beelden met een sterk karakter.

Lees meer...


23 februari 2018 / Creativiteit en kijken met het hart

door Gottfrid van Eck

Als we volwassen worden, zullen we hopelijk ontvankelijk blijven voor het wonder van het leven en ruimte blijven scheppen voor het niet-zichtbare. 

Lees meer...


30 januari 2018 / Adri Geelhoed over liturgische kleden

Liturgische kleden geven kleur aan het kerkelijk jaar en herinneren de kerkganger daaraan, net zoals de gezangen die gezongen worden. 

Lees meer...


01 januari 2018 / Recensie Oog in Oog van Kick Bras

door Marieke Herweijer

Kick Bras schrijft over meditatie, spiritualiteit en mystiek. In dit boek focust hij op de christelijke mystiek en hoe die terugkomt in de beeldende kunst. 

Lees meer...


06 december 2017 / ArtWay Nieuwsbrief December 2017

Wim Eikelboom, voorzitter van ArtWay, praat u bij over het reilen en zeilen van ArtWay in het afgelopen jaar.

Lees meer...


14 november 2017 / Nieuwe maatschappelijke spiritualiteit in de kerk

Zoals in andere steden krijgt ook in Zwolle het kerkgebouw een andere betekenis. De oude kerk in het centrum is hier omgedoopt tot ‘Het Academiehuis, de Grote Kerk Zwolle’.

Lees meer...


24 oktober 2017 / René van Tol over film Opstanding van het lichaam

De kunst van nu neigt naar het conceptuele. Deze neiging heeft tot gevolg dat de kunstenaars steeds meer het weerbarstige van de fysieke werkelijkheid gaan mijden. 

Lees meer...


04 oktober 2017 / Een beeldroman van Liesbeth Labeur

Dit boek laat de verwarring en de geloofsvragen zien van een slachtoffer van incest in een reformatorisch milieu, die het geheim van misbruik met zich meedraagt.

Lees meer...


08 september 2017 / Janpeter Muilwijk over Om Mattia en zelfdoding

Dood. Deze tentoonstelling is er om Mattia, Julia Mattia. Haar naam betekent Jeugdig, Geschenk van God. Zij stierf op 1 oktober 2015 door zelfdoding na een intens leven van begaafdheid, liefde en ziekte. 

Lees meer...


23 augustus 2017 / Het goede, het ware en het schone

Goedheid, waarheid en schoonheid behoren tot Gods esthetische normen. Een christelijke benadering van kunst staat dus tegenover de postmoderne aanname dat er geen absolute waarden zijn.

Lees meer...


04 juli 2017 / Fons Litjens: Een halve kerk voor Halfweg

Wie nu de kerk van Halfweg binnenkomt wordt overdonderd door een achterwand, die het zonlicht filtert en de ruimte vult met een warm en geel licht. Het hele raam is gevuld met mensen.

Lees meer...


24 juni 2017 / Heilige beelden en gehoorzame ogen

Stil worden bij een beeld van Christus herinnert mij eraan wiens beelddrager ik ben. Dit neem ik mee gedurende de dag als andere beelden mij iets anders proberen te vertellen.

Lees meer...


02 juni 2017 / Pelgrimeren in Groningen

Onlangs is de Stichting Pelgrimeren In Groningen van start gegaan met 2300 km pelgrimsroutes in de provincie Groningen. Alle middeleeuwse kerken en oude kloosterterreinen zijn in de routes opgenomen.

Lees meer...


04 april 2017 / MMC Schobbe in de W. de Zwijgerkerk, Amsterdam

Kunst in dienst van de kerk, de kerk in dienst van de kunst

door Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Lees meer...


07 maart 2017 / Maatschappelijk betrokken kunst

Een discussieopener door Adrienne Dengerink Chaplin

Sommige kunstenaars hebben vanwege hun groeiende ontevredenheid met de kunstwereld de overstap gemaakt naar de geëngageerde kunst. 

Lees meer...


01 februari 2017 / De zeven werken van barmhartigheid

Het jaar van barmhartigheid is alweer voorbij, maar het is en blijft een belangrijk thema. Hoe dachten onze middeleeuwse voorouders hierover? Dit veelluik van de Meester van Alkmaar laat het ons zien.

Lees meer...


03 januari 2017 / Aniko Ouweneel over christelijke kunst

De kunstenaar daagt ons uit en moedigt ons aan om te zoeken naar de bron van onze adem, van wat ons leven de moeite waard maakt en van ons verlangen naar een verlossende harmonie.

Lees meer...


09 december 2016 / Nieuwsbrief ArtWay december 2016

Like an imitation of a good thing past, these days of darkness surely will not last. Jesus was here and he is coming again, to lead us to the festival of friends.

Lees meer...


01 november 2016 / Ally Gordon over religie in de hedendaagse kunst

Laten we een wandeling maken langs een paar musea in Londen. Tijdens deze wandeling wil ik de plaats van religie in de hedendaagse kunst overdenken.

Lees meer...


30 september 2016 / Janna Beek over kunst in psychotherapie

Stel u voor dat u naar een schilderij of beeldhouwwerk kijkt. Dit werk roept ‘iets’ in u op. ‘Iets’ in uw binnenwereld, waar u zich nog niet bewust van bent, is geraakt. ‘Iets’ dat wacht op herkenning. 

Lees meer...


01 september 2016 / H.R. Rookmaaker: Spreekt kunst vanzelf?

Kunst is noch slechts een middel tot een doel, noch een religie, noch een activiteit voor een klein groepje uitverkorenen, noch een puur wereldse bezigheid. Geen van deze opvattingen over kunst doet recht aan de creativiteit waarmee God de mens heeft uitgerust. 

Lees meer...


29 juli 2016 / Joost de Wal over Verspijkerd en verzaagd

Veel heiligen- en devotiebeelden, vaak van gips, werden door de pastoors aan de straat gezet. En vervolgens…, vervolgens vinden we ze terug in de hedendaagse kunst. Wat doen ze daar? Betekenen ze nog iets?

Lees meer...


30 juni 2016 / Wessel Stoker over hedendaagse religieuze kunst

Mijn vraag bij de prachtige tentoonstelling The Problem of God is of de curator Isabelle Malz in de catalogus aan de kijker wel een adequate uitleg geeft van kunst als religieuze kunst. 

Lees meer...


09 juni 2016 / Betty Spackman: Depressie en creativiteit

Als je een ronde pin bent en je een vierkante pin moet worden om in de hokjes van de samenleving te passen, is dat op z'n zachtst gezegd pijnlijk.

Lees meer...


19 mei 2016 / Johannes Wickert klaagt inhumaan asielbeleid aan

Johannes Wickert is een van de zeldzame hedendaagse kunstenaars die een maatschappijkritische rol opneemt. En niet alleen in zijn schilderijen. 

Lees meer...


27 april 2016 / Marleen Hengelaar: Het onvervangbare beeld

Het beeld speelt een geheel eigen, onvervangbare rol in het leven van een mens. We kunnen het beeld als goede gave van God op een positieve en opbouwende manier in ons leven inzetten.

Lees meer...


06 april 2016 / Reinier Sonneveld over linksige kitsch

Die handen van alle leeftijden en kleuren, die bloemen daardoorheen, en dan die wonderlijke kleurbewerking. Het is allemaal reuzesympathiek, maar ja, dat maakt iets nog geen kunst.

Lees meer...


12 maart 2016 / Ned Bustard: De Bijbel is niet veilig

De Bijbel is een boek over gewone mensen die niet alleen geestelijke wezens zijn, maar ook hebzuchtig, berooid, haatdragend, hoopvol, egoïstisch en seksueel.

Lees meer...


24 februari 2016 / Wilma Wagenaar: Joost Zwagerman en Marc Mulders

Zwagerman schildert een zuigend zwart universum, in de steek gelaten door een onverschillige, liefdeloze god. Ten langen leste wendt hij zich af van religie en wijdt zich aan de kunst. 

Lees meer...


11 februari 2016 / Robb Ludwick: Opnieuw leren kijken

Het is een gave van Abigail Tulis om ongewone combinaties heel gewoon te laten lijken, zodat de kijker uitgenodigd en misschien uitgedaagd wordt om opnieuw te leren kijken.

Lees meer...


26 januari 2016 / Timon Ramaker: Kunst is broodnodig
Kunst is geen leuk extraatje, maar broodnodig in de wereld van vandaag. In een wereld die barst van clichés en onbegrip kan kunst verrassen en verbinden.
Lees meer...


14 januari 2016 / Kunst als onderdeel van de theologiestudie

Niet alleen christelijke kunst is voor de theologieopleiding belangrijk. Ook wereldse kunst is belangrijk omdat je je als theoloog altijd verhoudt tot de samenleving waarin je je bevindt.

Lees meer...