Schoonheid bij de Shakers

‘Er is geen vuil in de hemel’ – schoonheid vanuit Shakerperspectief 

Schoonheid berust vooral op wiskundige orde. Dit concept ontstond in de oudheid, werd door Augustinus van een theologische basis voorzien en beïnvloedde de esthetiek van de middeleeuwen, voordat het in de daaropvolgende tijdperken steeds minder invloed kreeg. Er zijn ook objecten uit recentere tijden die voortkomen uit dit fundamentele idee. De kunst in dit geval is die van de Shakers. 

Wie waren de Shakers? Eigenlijk zou de vraag moeten luiden: wie zijn de Shakers? Want in 2025 waren er nog minstens twee van hen in leven! Nadat ze in 1774 vanuit Engeland naar Amerika waren geëmigreerd, vormden ze de United Society of Believers in Christ’s Second Appearing. Hun doel was een religieuze gemeenschap te stichten gebaseerd op de principes van gemeenschappelijk bezit, gelijkheid van de seksen, pacifisme en naastenliefde. En de reden waarom ze zichzelf Shakers of ‘Shaking Quakers’ noemden, was dat er tijdens hun – in ieder geval aanvankelijk – extatische bijeenkomsten krachtige manifestaties van de Heilige Geest plaatsvonden, waaronder profetie, spreken in tongen en stuiptrekkingen. Het leiderschap in de gemeenschap was vaak in handen van vrouwen. Door hun missionaire activiteiten kwamen veel mensen tot geloof. In de loop van de geschiedenis laaide het vuur van de opwekking herhaaldelijk op – zoals in de eerste helft van de 19e eeuw, waarbij talloze liederen en afbeeldingen (geïnspireerde ‘geschenktekeningen’) werden gemaakt. 

Een belangrijke Shaker nederzetting was Mount Lebanon in New York. De architectuur die daar ontstond, bepaalde de stijl voor de andere nederzettingen. Ze volgden de Engelse koloniale stijl en ontwikkelden die tegelijkertijd verder. De gelijke sociale status van de leden leidde tot een standaardisatie en seriematigheid van de gebouwen. De omvang van de gemeenschap dwong hen om ruimte te creëren door gebouwen met meerdere verdiepingen te bouwen. En om ervoor te zorgen dat de gemeenschap voldoende ruimte had voor kerkdiensten en vooral voor liturgische dans, was het nodig om enorme vergaderhuizen te bouwen. Bovendien was er een strikte scheiding tussen de seksen, wat een verdubbeling van ingangen en trappenhuizen vereiste. 

‘It’s a gift to be simple, a gift to be pure!’ Deze bekende regel komt uit de Shaker hymn Simple Gifts, geschreven door ouderling Joseph Brackett in 1848. Dit lied (componist Aaron Copland en choreografe Martha Graham gebruikten het in 1944 in Appalachian Spring) prijst het eenvoudige en pure leven. Ze hadden de wereld afgezworen, omdat de wederkomst van de Heer aanstaande was. Dit is ook de reden waarom ze in celibaat leefden, hoewel ze wel weeskinderen adopteerden. Omdat de perfecte geometrische orde in het Nieuwe Jeruzalem wacht, moet de esthetiek van de gelovigen ook nu ‘eenvoudig en puur’ zijn. Naast de architectuur komt dit ook tot uiting in de ordening van de liturgische dansen en in de eenvoud van het meubilair en de gebruiksvoorwerpen, die al snel het handelsmerk en de bestverkochte producten van de ambachtelijk bekwame Shakers werden. 

‘There is no dirt in heaven’, zo stelde de oprichtster Moeder Ann Lee (1736-1784). Het is dan ook geen toeval dat de platte bezem in 1798 door de Shakers werd uitgevonden en al snel over de hele wereld werd verkocht. 

In 1927 ontdekte Kaare Klint (1888-1954), de vader van het moderne Deense design, een Shakerstoel en liet zich daardoor inspireren. Over het algemeen hebben zelfs de Shakerobjecten uit de 18e eeuw een zeer moderne uitstraling. Je zou bijna kunnen spreken van een christelijk esthetisch principe, dat aan de basis stond van een complete stijl. 

Zijn Shakerobjecten in hun eenvoud van een betoverende schoonheid? Of zijn ze (net als het sociale leven van de Shakers, dat zo sterk bepaald werd door hun verwachtingen van de toekomst) te puristisch? Komen ze te wiskundig over? Te functioneel? Dat is uiteindelijk een kwestie van smaak. Hoe dan ook, we kunnen in ieder geval één ding van de Shakers leren: geloof kan belichaamd worden in kunst. 

******* 

Afbeelding 1: East Family Dwelling (1817), Pleasant Hill, Kentucky, USA. Foto door Contemplative Imaging op Flickr. 

Beat Rink is geboren in Bazel, Zwitserland. Hij behaalde twee masters aan de Universiteit van Bazel in literatuur/geschiedenis en theologie en hij is dominee in de Zwitserse Reformierte Kirche. Hij is medeoprichter van Crescendo (www.crescendo.org) en Arts+ (www.artsplus.ch). Hij werkt als leider van Crescendo International en heeft verschillende boeken geschreven.