Een 16e-eeuws tekstbord in de Jacobikerk, Utrecht

Hebreeën 12:14-24: kerkelijk erfgoed of een actueel thema 

Een groot tekstbord in de Utrechtse Jacobikerk roept in de eerste regel op om met alle mensen in vrede te leven en een heilig leven te leiden. Een oproep die we vandaag de dag nog steeds ter harte kunnen nemen. Het tekstbord hangt er al een tijdje en is gezien de situatie in de wereld nog steeds actueel. 

Heeft een dergelijk tekstbord tegenwoordig nog effect? De lange doorlopende tekst beslaat het hele oppervlak en is uitgevoerd in goudkleurige gotische letters. Niet echt makkelijk leesbaar dus. Voor de ijverige lezer zijn de eerste regels nog wel te ontcijferen, maar de kans is groot dat het slot van de tekst niet gehaald wordt. 

Het gaat dan ook niet om een modern billboard maar om een houten paneel uit 1580/1581. Het tekstbord werd speciaal gemaakt voor de Jacobikerk in opdracht van de kerkmeesters.

Met de Utrechtse Religievrede van januari 1579 was de Jacobikerk al toegewezen aan de gereformeerden. Waarschijnlijk werd toen de kerk gezuiverd van voor de gereformeerden storende elementen. Dit betekende echter niet dat de inrichting volledig werd afgevoerd en vernietigd. Grote onderdelen zoals de fraaie koperen koorhekken, de verhoudingsgewijs nieuwe preekstoel en ander meubilair bleven gewoon op hun plek. 

Maar ook een aantal panelen met katholieke voorstellingen bleven bewaard en werden in gezuiverde vorm hergebruikt in de nieuwe inrichting. Zo werden twee zijluiken van een altaarstuk omgekeerd en de achterzijde werd gebruikt voor het aanbrengen van bijbelteksten. Een groot paneel werd geheel overschilderd met de tekst van Hebreeën 12:14-24. Dergelijke tekstborden maakten duidelijk dat op die locatie de nieuwe leer werd verkondigd en het Woord centraal stond. Tegelijkertijd werd de beschouwer bepaald bij de inhoud van de tekst. 

De overdracht van de Jacobikerk aan de gereformeerden ging niet van de ene dag op de andere. In 1574 was Hubert Duifhuis (ca. 1515-1581) benoemd als pastoor van de Jacobikerk. Hij kwam van Rotterdam waar hij van 1557 tot 1572 pastoor was van de Laurenskerk. Beschuldigd van ketterse gezindheid en inmiddels getrouwd, week hij met vrouw en kinderen uit naar Keulen om in 1574 toch weer pastoor in Utrecht te worden. Vanaf 1577 bekritiseerde hij daar openlijk de beeldenverering in de katholieke kerk en vanaf 1578 voelde hij zich moreel verplicht om ‘voortaen op de wijze der gereformeerden te leeren’, zonder zich aan te sluiten bij de orthodoxe gereformeerden. Duifhuis predikte tolerantie en verdraagzaamheid en deed dit zelfs nog een tijdlang gekleed als katholiek geestelijke. 

Een paar maanden lang werd er zodoende na elkaar een katholieke mis gevierd door mede-priester Frans van Est en voor het hervormingsgezinde deel van de Jacobiparochie een meer protestantse dienst onder leiding van Hubert Duifhuis. 

Hoewel er veel tekstborden zijn aangebracht in kerken is het bovengenoemde tekstbord met de tekst uit Hebreeën bijzonder. In de loop van de tijd is de onderliggende voorstelling zichtbaar geworden. Door de dunne verflaag en dankzij onderzoek met infraroodreflectografie was te zien dat het om een Gregoriusmis gaat, een type voorstelling waarmee het katholieke dogma van de transsubstantiatie werd gevisualiseerd, een dogma dat door de reformatoren werd afgewezen. Te zien is een knielende paus Gregorius voor een altaar waarop Christus verschijnt als Man van Smarten. Het bloed uit de zijde van Christus wordt door een engel opgevangen in een miskelk en toont zo de werkelijke aanwezigheid van Christus in brood en wijn bij de eucharistie. 

Uit de kerkrekeningen blijkt dat omstreeks 1580/1581, nog ten tijde van Hubert Duifhuis dus en al snel na de zuivering, de Gregoriusmis is overschilderd. Een betere illustratie van de overgang van de katholieke beeldcultuur naar het protestantse Woord is moeilijk voor te stellen en maakt het tekstbord cultuurhistorisch uniek. De keuze voor de tekst uit Hebreeën is mogelijk ingegeven door de richtingenstrijd in Utrecht tussen enerzijds Duifhuis en zijn volgelingen (Duifhuisianen) die pleitten voor een tolerante koers waarbij verdraagzaamheid en eigen verantwoordelijkheid voorop stonden en anderzijds de gereformeerden die een strenge leer en een strak georganiseerde kerk nastreefden met een kerkenraad of consistorie (consistorialen).

De oproep in Hebreeën tot vredelievendheid en levensheiliging sluit aan bij het gedachtegoed van Hubert Duifhuis en is toepasbaar op de situatie in die tijd in Utrecht. Maar ook vandaag de dag heeft hij nog betekenis. Als we de ontwikkelingen in onze eigen tijd in ogenschouw nemen, is er nog maar weinig veranderd. Verdraagzaamheid en tolerantie zijn mooie idealen maar vaak ver te zoeken in zowel kerk, staat als maatschappij. Misschien is het tijd voor een nieuwe uitvoering van het tekstbord! 

******* 

Tekstbord met Hebreeën 12:14-24 in de Jacobikerk, Utrecht, 1581, met een onderliggende voorstelling van de Gregoriusmis (1475-1490). Maker onbekend. 

Marco Blokhuis (1956) studeerde kunstgeschiedenis aan de Vrije Universiteit. Als wetenschappelijk medewerker van de Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland en later als erfgoedspecialist bij Museum Catharijneconvent bezocht hij vele kerkgebouwen in Nederland en publiceerde daarover. In november 2025 verscheen het overzichtswerk Het kerkinterieur op de schop dat hij samen met Jan Dirk Wassenaar, predikant te Hellendoorn, schreef. 

Literatuur:

Truus van Bueren en Corinne van Dijk, Overschilderd: van Gregoriusmis naar Bijbeltekst. De Reformatie van de Utrechtse Jacobikerk, Hilversum 2017.

M.G.L den Boer, ‘De Unie van Utrecht, Duifhuis en de Utrechtse religievrede’, in: Jaarboek Oud Utrecht, 1978, p. 78-84. 

P.H.A.M. Abels en J.G.J. van Booma, ‘Tussen Rooms-katholiek en Utrechts-gereformeerd. Het eigen karakter van het Utrechtse Reformatieproces’, in: H. ten Boom (red.), [et al.], Utrechters entre-deux. Stad en Sticht in de eeuw van de Reformatie 1520-1620, Delft 1992, pp. 193-230.

Corinne van Dijk, ‘Woord boven beeld. Een protestants tekstbord met een katholiek altaarstuk onder de oppervlakte’, in: Xander van Eck en Ruud Priem (red.), [et al.], Vormen van verdraagzaamheid: religieuze (in)tolerantie in de Gouden Eeuw, Zwolle, Utrecht 2013, p. 27-32.