Juan Pablo Gatica: Garden of Offerings

Kunst en gastvrijheid 

Van morele plicht naar verlossende liefde

 Wanneer vrouwen in Zuid-Amerika in Lucas lezen over Maria en Marta, zullen ze zich vaak minder identificeren met Maria en meer met Marta. In Zuid-Amerika gaat gastvrijheid verder dan alleen een plek aan tafel aanbieden; gewoonlijk is een esthetische dimensie met de maaltijd verweven. Dat kan door een stapje extra te zetten door middel van uitgebreide kookkunsten of door een optreden voor de gasten te organiseren. De tijd, moeite en creatieve energie die in het hosten worden gestoken, maken deel uit van een cultuur die ervan uitgaat dat vrouwen de last wel zullen dragen. 

De vermoeidheid van voortdurend dienen leidt tot een onuitgesproken maar diepgevoelde vraag: ‘Heer, maakt het u niet uit dat mijn zuster mij alleen laat werken? Zeg haar dat ze me moet helpen!’ (Lucas 10:40). Toch onderdrukken veel vrouwen – sociaal geconditioneerd om niet te klagen, vooral niet bij hun echtgenoten, broers of vaders – deze hartenkreet. In plaats daarvan blijven ze dienstbaar terwijl in hen een stille wrok groeit, die stilletjes van generatie op generatie wordt doorgegeven. 

Sociologen en historici hebben veel onderzoek gewijd aan het sterke morele kader dat de Zuid-Amerikaanse samenlevingen heeft gevormd. Het natuur-genade gedachtegoed, dat geworteld is in de koloniale erfenis van de katholieke middeleeuwen, vormt de basis van dit kader. Dit theologische en filosofische denken scheidt het ‘natuurlijke’ domein van het dagelijks leven, de cultuur en de sociale structuren van het ‘bovennatuurlijke’ rijk van de goddelijke genade, waardoor er een scherpe scheiding ontstaat tussen het seculiere en het heilige. 

In Chili versterkt dit onderscheid een gecompartimenteerde levensstijl, waarbij morele en religieuze verplichtingen horen bij een hogere geestelijke sfeer, terwijl materiële en culturele dimensies als inferieur worden gezien. Onder evangelische christenen in Chili verdiept de voortdurende spanning tussen het seculiere en het heilige de kloof tussen kerk en samenleving. In plaats van te putten uit een theologie van verlossende liefde verhouden evangelische gelovigen zich vaak tot de samenleving op basis van een kader van morele verplichtingen. Als gevolg daarvan worden mensen buiten de evangelische gemeenschap vaak gezien als de ander, de zondaar, de onrechtvaardige, die berouw moeten tonen om zich aan te sluiten bij de morele normen van de gemeenschap. 

De dove Chileense stedelijke kunstenaar Juan Pablo Gatica – bekend als JP – vangt in de bovenstaande muurschildering treffend wat mijn promotieonderzoek over de evangelische stroming in Chili onthulde: een diepgaande morele tweedeling binnen voor de rest gastvrije en mooie ontmoetingen. Achter veel daden van naastenliefde en gastvrijheid schuilt een spanningsveld tussen liefde en last, een diepe morele laag die meer op verplichting dan vrijheid berust. Vriendelijkheid wordt vaak niet puur uit vrijgevigheid bewezen, maar vanuit een sterke culturele verwachting. 

Getuige deze muurschildering is JP zich bewust van de sociale druk die op vrouwen wordt uitgeoefend om zonder klagen te blijven dienen, ongeacht hoe moe of ziek ze ook zijn. Zijn kunst doet meer dan alleen dit spanningsveld onthullen, ze nodigt ons uit om het te onderkennen en erover na te denken. In dit werk, Garden of Offerings (Tuin der offeranden), componeert hij een beeld met opvallende contrasten: licht en schaduw, appels en kettingen, rozen en doornen. De offeranden vragen een grote prijs, waar de donkere en negatieve elementen naar verwijzen. Door middel van alledaagse taferelen – zoals het delen van eten – geeft hij het gemengde Europese en inheemse erfgoed weer dat hij doordat hij er deel van uitmaakt door en door kent, waarbij hij de geestelijke dimensies van het menselijk leven onderzoekt. 

Naarmate meer vrouwen in Chili de arbeidsmarkt betreden, worden zij geconfronteerd met de dubbele last van professionele verantwoordelijkheden en huishoudelijke verplichtingen. Paula, een christen en actrice die ik in mijn onderzoek interviewde, benadrukte hoeveel meer het vraagt om een christelijke vrouw in de kunst te zijn. ‘In Chili moeten vrouwen professioneel uitblinken om überhaupt serieus genomen te worden,’ legde ze uit. ‘Technische en professionele voorbereiding is cruciaal, maar als vrouw moet je daarin tot het uiterste gaan.’ 

En Carmen, een jazzzangeres met een missie, deelde in het interview hoe ze stilletjes het gewicht van haar werk, bediening en gezinsverantwoordelijkheden droeg, haar uitputting verborgen houdend voor iedereen, inclusief haar man. ‘Ik heb met niemand gedeeld hoe moe ik was,’ zei ze. ‘Het was een zware, heel verdrietige tijd.’ Toch is haar veerkracht tegenover deze uitdagingen werkelijk inspirerend. 

In tegenstelling tot de eisen van de maatschappij is ‘Marta, Marta,’ de liefdevolle reactie van Jezus, bevrijdend. Hij noemt haar bij haar naam met tederheid en zorg, nodigt haar uit te luisteren en te rusten. Deze oproep van Jezus, en het opmerkelijke feit dat deze huiselijke scène in de Schrift is opgenomen, biedt ons de geruststelling dat Hij geeft om onze vermoeidheid en ons verlichting wil schenken van de lasten die wij dragen. 

De tedere, troostende aansporing van Jezus, die ons oproept om de onzichtbare ketenen van de cultuur en de maatschappelijke normen te doorbreken, is een genadige uitnodiging om rust te vinden in Hem. Zelfs te midden van de dagelijkse sociale druk van het Latijns-Amerikaanse leven – vakkundig weergegeven in JP’s straatkunst – nodigt Jezus ons uit om vrij te zijn: te huilen, klagen, rusten en ons te verheugen in zijn liefdevolle aanwezigheid. In zijn gezelschap wordt wat ooit als een morele plicht voelde veranderd in een bevrijdende en verlossende uiting van liefde. 

******* 

Bijbellezing: Lucas 10:38–42. 

Juan Pablo Gatica (JP), Garden of Offerings, graffiti-muurschildering, Valparaíso, Chili, 2022.  Foto door @streetartaustralia

Juan Pablo Gatica (JP) is een Chileense kunstenaar wiens werk de spirituele dimensies van het menselijk leven verkent door een Latijns-Amerikaanse inheemse mestizo-lens, waarbij hij het voorouderlijk erfgoed verbindt met het leven in de hedendaagse stad. JP heeft niet alleen in Zuid-Amerika meegewerkt aan stedelijke muurschilderingen, maar ook in Spanje, Frankrijk en Portugal. Zijn kunst richt zich op het ‘menselijke portret’, waarbij hij niet alleen fysieke gebaren vastlegt, maar ook de tegenstrijdigheden, innerlijke kracht en culturele symboliek die in het dagelijks leven zijn verankerd. https://jp.portfoliobox.net/bio 

Jessica Rosales G., PhD in Interculturele Studies (Columbia International University). Jessica onderzoekt hoe de christelijke betrokkenheid op de cultuur van Chili in kunst en gastvrijheid wordt vormgeven. Haar werk benadrukt zowel de kansen als uitdagingen waarmee evangelische gelovigen worden geconfronteerd, wanneer ze zich bezighouden met de esthetische en sociale sfeer. Ze heeft cursussen gegeven over het christendom, filosofie en cultuur. Ook beheert ze een virtueel platform dat vanuit een neocalvinistisch perspectief gewijd is aan het delen van inzichten met de Spaanstalige wereld op het gebied van kunst, cultuur en filosofie. Zie verder op  www.neocalvinismo.com‍