El Greco: De opstanding

 Jezus leeft!

door Willem de Vink

Pasen is de meest opmerkelijkegebeurtenis die ooit beschreven is. Terwijl iedereen onder ogen moet zien dathij op een dag doodgaat, staat Jezus op uit de dood. Al eeuwenlang puttenmensen troost en hoop uit dit wonder. Het verbaast me daarom dat er eigenlijkmaar weinig beelden van Pasen geschilderd zijn die tot de verbeelding spreken.Maar hier is er één, van El Greco.

Domenikos Theotokopoulus, zoals ElGreco eigenlijk heet, is een schilder uit de zestiende eeuw met een heel eigenstijl. Hij mengt veel wit in zijn kleuren en vervaagt graag de contouren,waardoor zijn voorstellingen nogal ijl lijken. Verder zit zijn werk volbeweging, en dan vooral in opwaartse richting. Het is alsof hij ons met zijnbeeldtaal op een hemelse werkelijkheid wil wijzen. En waarschijnlijk is dat ookzo.

El Greco maakte als kunstenaar eenbijzondere ontwikkeling door. Hij vond manieren om zichzelf uit te drukken dieverschilden van zijn tijdgenoten. Misschien was hij wel de meest authentieke‘maniërist’. Tot zijn zesentwintigste leefde ‘de Griek’ op Kreta, waar hij werdingewijd als schilder van iconen in de Byzantijnse traditie. In de tien jaardaarop verbleef hij in Italië, waar hij de schildertechnieken van derenaissancekunst leerde beheersen. Vervolgens ontwikkelde hij vanaf 1577 in deSpaanse stad Toledo een vrije manier van schilderen, waarin hij een bezielingwist te leggen die ons vandaag nog steeds raakt.

Het kenmerkende, expressievehandschrift van El Greco zien we ook op dit schilderij van de opstanding. Deschilder heeft Jezus lang uitgerekt en bijna doorschijnend licht bovenin decompositie geplaatst. Door hem kwetsbaar naakt te tonen moeten we nadenken overzijn nieuwe lichaam. Tegelijkertijd maakt de Opgestane een waardige indruk enis hij boven alles verheven. Dat hij niet tot de oude wereldorde behoort, wordtnog eens benadrukt doordat zijn voeten de aarde niet aanraken.

Het valt op dat El Greco Jezus eenbanier in zijn hand heeft gegeven. De vlag is net zo wit als Jezus' lichaam,misschien om de overgave van Gods Zoon aan zijn hemelse Vader te symboliseren.Met de vaandel brengt de kunstenaar ook tot uitdrukking dat Jezus alsoverwinnaar uit de dood is opgestaan. Op de grond  onder Jezus' voeten liggen de mannen tekronkelen die Hem met geweld hadden moeten tegenhouden. Ze zijn in allerleiformaten neergezet, om de ruimte op te vullen. De vlaggenstok heeft Jezustussen hen in geplant, alsof hij wil zeggen dat deze gewelddadige wereld zalworden ingeruild voor een nieuwe wereld, een tijdperk van vrede engerechtigheid die onder zijn heerschappij zal staan. Met de vinger van zijnrechterhand wijst hij naar een nieuwe toekomst, buiten het schilderij en buitende huidige werkelijkheid. We zien dan ook tegenover de banier de rode mantelvan het koningschap om Jezus' schouders wapperen. Een rode mantel, een wittevlag: Jezus regeert vanuit overgave.

Alles op dit zinderende schilderijwijst omhoog. Onze blik wordt onweerstaanbaar naar boven getrokken, waardoor wenaar Jezus moeten blijven kijken. En dan valt ons nog iets op. De waardigheidvan de Pantokrator wordt door El Greco benadrukt met een wel heel speciale halorondom zijn hoofd. Het aureool is vierkant en niet rond, zoals we meestal zienbij afbeeldingen van heiligen. De schilder nam de beeldtaal uit de Oosters-orthodoxeiconografie mee in zijn werk. Daarin staat een vierkante lichtschijf symboolvoor de glorie van iemand die nog leeft.

Jezus leeft. De eerste getuigenzeiden het al en El Greco herhaalt het. En daarmee komt hij met zijn schilderijuit de zestiende eeuw met een boodschap voor de eenentwintigste eeuw. DePaasgebeurtenis staat dwars op alle doodsbedreigingen die op dit moment op onsafkomen en geeft ons geloof in een hoopvolle toekomst, omdat Jezus leeft.Terwijl mensen zich zorgen maken over een mogelijk einde van de wereld, zien wehem oplichten in een nieuwe werkelijkheid. Zelfs de holte van het graf achterJezus licht op.

Alle figuren op dit schilderijkijken omhoog naar Jezus. Maar Jezus kijkt ons aan. Zoals hij in bijbeltekstensoms verbazingwekkend zelfbewust kan overkomen, is hij dat ook op ditschilderij. Het is alsof hij zeggen wil: ‘Heb je mij gezien, wil je hetgeloven? Ik ben de opstanding en het leven!’ Daarbij houdt hij zijn hoofd ietsschuin, waardoor er een uitnodiging van uitgaat. Alsof hij zegt: ‘De toekomstis van mij, je mag je met mij verbinden.’

*******

Doorlezen: Matteüs 27:65; Matteüs 28:1-8; 1Korintiërs 15; Jesaja 11:1-10.

El Greco (1541-1614): Deopstanding, altaarstuk, rond 1600, 275 x 127cm, Museo del Prado, Madrid.

El Greco was een Grieksekunstenaar, die voornamelijk in Spanje werkte. Hij werd in 1541 geboren alsDomenikos Theotokopoulos op het Griekse eiland Kreta, dat sinds 1212 onderVenetiaans bestuur stond. Een van de weinige bewaard gebleven documenten uitzijn vroege jaren geeft aan dat hij in 1566 al een gevestigd iconenschilderwas. Hij stond in zijn tijd bekend als een voortreffelijk schilder,beeldhouwer en architect. Hij wijdde zijn leven aan het schilderen vanreligieuze onderwerpen, maar was tevens een groots portretschilder.

Willem de Vink (Utrecht, 1957)is spreker, schrijver en tekenaar. Zijn stripboek Jezus Messias werdal in meer dan 200 talen uitgebracht. Ook schreef hij het boek Dit isliefde, Vincent. Onlangs publiceerde hij het boek In het hoofd vande maker. Creativiteit, Kunst, Kerk.

‍