ArtWay

Beeldende kunst kan een tegenwicht vormen tegen het vaak cognitieve en cerebrale karakter van de traditionele kerkdienst. Regenerus Steensma

Marc Chagall: Het visioen van Elia

ArtWay beeldmeditatie 4 februari 2024
 
 
Marc Chagall: Het visioen van Elia
 
 
‘Tot niemand onzer komt Gij onomwonden’
 
door Sophie van den Berg-Hofstee
 
In het bijbelboek 1 Koningen hoofdstuk 19 lezen we hoe de grote profeet Elia de woestijn in is gevlucht. Hij is gevlucht uit angst voor koningin Izebel die het op zijn leven voorzien heeft. In de woestijn loopt Elia door tot aan de berg Horeb, die de berg van God wordt genoemd. Hij gaat er een grot binnen om er de nacht door te brengen. Dan roept God hem: Elia, wat doe je hier? En na Elia’s antwoord vol bitterheid en zelfbeklag, roept God hem opnieuw: ‘Kom naar buiten, en treedt hier op de berg voor mij aan.’ God nodigt Elia uit om voor zijn aangezicht te komen. Dan lezen we:
 
En daar kwam de Heer voorbij. Er ging een grote, krachtige windvlaag voor de Heer uit, die de bergen spleet en de rotsen aan stukken sloeg, maar in die windvlaag bevond de Heer zich niet. Na de windvlaag kwam er een aardbeving, maar in die aardbeving bevond de Heer zich niet. Na de aardbeving was er vuur, maar in dat vuur bevond de Heer zich niet. Na het vuur klonk het gefluister van een zachte bries. Toen Elia dat hoorde, sloeg hij zijn mantel voor zijn gezicht. Hij kwam naar buiten en ging in de opening van de grot staan.
 
Dit ontroerende gebaar van Elia die zijn mantel voor zijn gezicht slaat, heeft Marc Chagall verbeeld in zijn werk Het visioen van Elia uit 1952. We zien Elia staan tegen de donkere achtergrond van wat de grotopening lijkt te zijn. Zijn rechterarm slaat hij beschermend voor zijn gezicht. Met zijn linkerhand om zijn middel lijkt hij zichzelf staande te willen houden. Boven hem zien we in vogelvlucht een serafijn aan hem verschijnen. De oranje, geelachtige gloed van zijn vleugels verwijst naar het vuur waarmee de Godsverschijning gepaard gaat: ‘het vuur als Uw heraut vooruitgezonden,’ zoals Willem Barnard schrijft in zijn gedicht over Elia (zie hieronder). Rechtsboven etste Chagall een soort donkere tornado als verwijzing naar de krachtige windvlaag van de Epifanie.
 
In Elia’s gebaar, het slaan van zijn hand voor zijn gezicht, schuilt eerbied en ontzag. Het drukt iets uit van de vreze des Heren zoals daar in de Bijbel over gesproken wordt. Een vrees die niet zozeer te maken heeft met angst maar met een soort heilige huiver. Dit sprekende gebaar van Elia weerspiegelt de verblindende glorie van God en zijn ontzagwekkende majesteit tegenover de nietigheid van de kleine mens. God is het mysterium tremendum en fascinans, zoals de beroemde theoloog Rudolf Otto dat noemde. Een mysterie dat ons doet huiveren. Een mysterie waarvoor we terugdeinzen en ons gezicht afschermen, maar dat ons tegelijkertijd fascineert en aantrekt. 
 
Dit gebaar van Elia doet terugdenken aan Mozes, die zijn gezicht bedekt als God zich aan hem bekend maakt bij de brandende doornstruik in Exodus 3, ‘want hij durfde niet naar God te kijken’. Het doet ook denken aan hoe God aan Mozes voorbijtrekt op de berg Sinaï in Exodus 33. Daar is het God zelf die beschermend zijn hand voor Mozes houdt totdat Hij voor hem langs is gegaan, omdat Mozes het niet aan zou kunnen om God te zien.‘Geen mens kan mij zien en in leven blijven.
 
Wanneer God zich aan ons openbaart zit er altijd een dun laagje tussen. Een stukje stof van Elia’s mouw, een sluier, een beschermende hand, een woord, een beeld: ‘Tot niemand onzer komt Gij onomwonden.’
 
Elia, een lied
 
Gij gaat voorbij. Een grote ademtocht,
alles wat vastomlijnd leek staat te beven –
In de emotie heb ik U gezocht,
Gij waart er niet. Niets dan mijn eigen leven.
 
En de ontreddering ging voor U uit,
het vuur als Uw heraut vooruitgezonden –
Ik bleef alleen in mijn eenzelvigheid,
tot niemand onzer komt Gij onomwonden.
 
En dan, als niets meer spreekt, alles blijft stom,
achter een sluier soms, uit een stil midden
is er een stem. Gij spreekt, maar andersom:
als ik niets hoor, als ik niets weet te bidden.
 
Willem Barnard
 
*******
 
Marc Chagall: Het visioen van Elia, 1952, ingekleurde ets, 30 x 18,8 cm.
 
Marc Chagall (1887-1985) is een van oorsprong Russische kunstenaar. Hij werd in zijn werk beïnvloed door zijn afkomst, het Russische getto Vitebsk en zijn joodse geloof. Zijn stijl werd beïnvloed door het kubisme, fauvisme en surrealisme.
 
Sophie van den Berg-Hofstee is predikant van de Maartenskerk, Doorn.
 
*******
 
KUNSTNIEUWS
 
NIEUW ARTWAY BLOG – ‘Gewijde geometrie in de christelijke kunst’ door Sophie Hacker. ‘De gewijde geometrie of meetkunde is al duizenden jaren een bron van inspiratie voor kunst en architectuur. Geometrie wordt op heel veel creatieve terreinen ingezet, zoals in de architectuur, in videogames of voor huishoudelijke apparaten, zelfs creditcards worden vormgegeven volgens een meetkundig ideaal. Hier zullen we ons in het bijzonder richten op de geometrische verschijningsvormen die ons meer doen begrijpen van een God, wiens ontwerp voor ons heelal doortrokken is van subtiele onderliggende ritmes en getalsverhoudingen.’ Lees meer
 
NIEUW IN DE KUNST EN POËZIE RUBRIEK – Henk van Loenen: Christus op de koude steen, schilderij en sonnet. ‘Onooglijk was u, zoals u daar zat op die steen, de dwaze profeet, veracht en verstoten. Soldaten, dienaren van het gerecht, deden hun werk, brood op de plank, schoorsteen moet roken.’ Lees meer
 
STATIONS OF THE CROSS HENGELO – 17 februari t/m 30 maart op vrijdag- en zaterdagmiddag van 12:00 uur tot 16:00 uur. De weg van kwetsbaarheid en levenskracht verbeeld, hedendaagse kunstpelgrimage in Hengelo. De wandelroute ‘Stations of the Cross’ voert als een Via Dolorosa door de voormalige industriestad Hengelo, langs veertien kunstwerken die doen denken aan de kruiswegstaties over Jezus’ lijden en sterven. De wandeling is een kunstzinnige, contemplatieve pelgrimstocht. Elke stap en elk kunstwerk herinnert eraan hoe kwetsbaar de mens is. Oorlog, onrecht en eenzaamheid zijn van alle tijden. Maar altijd weer zullen er mensen zijn die zich inzetten voor vrede, gerechtigheid en naastenliefde. ‘Stations of the Cross’ volgt deze voetsporen van bezieling in Hengelo. De internationale tentoonstelling ‘Stations of the Cross’ vindt in 2024 – na edities in Londen, Washington DC, New York, Amsterdam, Deventer en Toronto – in de industriestad Hengelo plaats. Veertien kunstenaars verbeelden het lijden van Jezus en van mensen in onze tijd. Deze kunstzinnige, contemplatieve tocht voert de bezoekers langs culturele, historische, maatschappelijke en religieuze organisaties in Hengelo. Op zaterdag 17 februari om 12.00 uur vindt de opening van ‘Stations of the Cross’ in de Waterstaatskerk plaats. Meer informatie (ook over de te lopen route): zie https://faces-isee-faces.nl/, https://www.facebook.com/artstationsofthecross of via e-mailadres info@faces-isee-faces.nl
 
THE ARTISTIC SPHERE – The Artistic Sphere. The Arts in Neo-Calvinist Perspective, Edited by Roger D. Henderson and Marleen Hengelaar-Rookmaaker, uitgegeven door IVP. De neocalvinistische traditie – zoals weergegeven in het werk van Abraham Kuyper, Herman Dooyeweerd, Hans Rookmaaker en anderen – heeft consequent de bereidheid getoond om zich met allerlei culturele en artistieke uitingen bezig te houden. Dit boek, onder redactie van Roger Henderson en Marleen Hengelaar-Rookmaaker, de dochter van kunsthistoricus en cultuurcriticus Hans Rookmaaker, brengt de kunstgeschiedenis, filosofie en theologie samen om de relatie tussen kunst en de neocalvinistische traditie te onderzoeken. "The Artistic Sphere is een boeiend tegengif voor de stereotypen rond calvinisme en visuele beelden. Deze essays worden niet gekenmerkt door een uniform standpunt. Er zijn verfrissende accentverschillen en interpretaties in de manier waarop onderwerpen als schoonheid, de verbeelding of de sociale rol van kunst worden besproken. Dit boek is een uitstekende introductie tot de plaats van beeldende kunst in calvinistische kringen (Theodore Prescott, emeritus hoogleraar kunst aan de Messiah University).” Meer informatie
 
KIRBY LAING CENTRE CONFERENTIE IN JUNI – FIRST THINGS FIRST: SPIRITUALITY AND PUBLIC THEOLOGY, 11-13 JUNI 2024 IN CAMBRIDGE. Het doel van de conferentie is een bijeenkomst die ons ethos belichaamt: gemeenschap - met heerlijk eten - geworteld in spiritualiteit, gecombineerd met intellectuele strengheid coram deo.
De lancering van het boek The Artistic Sphere. The Arts in Neo-Calvinist Perspective onder redactie van Roger D. Henderson en Marleen Hengelaar-Rookmaaker is een belangrijk onderdeel van het programma, samen met andere kunstgerelateerde bijeenkomsten.
We hebben de data zo gekozen dat buitenlandse deelnemers ervoor kunnen kiezen om eerder te komen en later te vertrekken, zodat er zo extra tijd is voor maaltijden en gesprekken. Het thema voor de bijeenkomst van dit jaar is First Things First: Spirituality and Public Theology. De conferentie omvat lezingen en presentaties over het wezen van publieke theologie, maar ook tijden van stilte en aanbidding, luisteren naar elkaars verhalen, tijd voor onze hubs om samen te komen, en meer. We hebben een locatie geboekt die plaats biedt aan 75 personen. Om ons te helpen met de planning, willen we graag weten hoeveel van plan zijn aanwezig te zijn. We zullen ons best doen om de kosten laag te houden en zodra we weten hoeveel er aanwezig zullen zijn, zullen we de locatie en accommodatie afronden. Als je aanwezig wilt zijn, registreer je dan via de link hieronder en zodra we de kosten kennen, zullen we je waarschuwen en vragen om je online te registreren en te betalen. Meer informatie en om je in te schrijven, zie Events - The Kirby Laing Centre
 
TINEKE SMITH - 3 februari – 22 mei, SmithArt, Singelstraat 13, Middelburg: tentoonstelling Rakelings nabij van Tineke Smith. Open: iedere za en zo van 13.00 – 17.00 uur. Zie de website voor het begeleidende programma: www.tinekesmith.com/smithart/
 
DICHTER BIJ CUYPERS – T/m 29 december 2024, Cuypershuis Roermond: Dichter bij Cuypers. De presentatie in het Cuypershuis laat bezoekers ontdekken hoe Cuypers het klaarspeelt grote opdrachten binnen te halen én uit te voeren. Het Cuypershuis vertelt het verhaal van architect en vormgever Pierre Cuypers (1827 – 1921), zijn ambitie, visie en bedrijvigheid. Het Cuypershuis is dé plek waar hij woonde en werkte. Vanuit hier bouwde hij een enorm oeuvre op dat hij in zijn atelier vorm kreeg. De vermaarde architect is vooral bekend als ontwerper van het Rijksmuseum, het Centraal Station van Amsterdam, Kasteel de Haar in Haarzuilens en de restauratie van de Ridderzaal in Den Haag. De presentatie in het Cuypershuis laat bezoekers ontdekken hoe Cuypers met zijn persoonlijkheid, ambitie en moderne ondernemersgeest het klaarspeelt deze grote opdrachten binnen te halen én uit te voeren. De bedrijvigheid in het bijzondere gebouw is zicht- en voelbaar, waardoor een bezoek aan het Cuypershuis een onvergetelijke en inspirerende ervaring is. De presentatie in het Cuypershuis laat bezoekers ontdekken hoe Cuypers het klaarspeelt grote opdrachten binnen te halen én uit te voeren. www.cuypershuis.nl
 
RUBENSGRAFIEK – 26 januari – 12 mei, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen: Zwart op wit – Rubensgrafiek uit de KMSKA-collectie. https://kmska.be/nl
 
ROELANT SAVERY – 8 februari t/m 19 mei , Mauritshuis Den Haag: Roelant Savery’s Wonderlijke Wereld. Hij was een pionier op vele gebieden en introduceerde tal van nieuwe thema’s in de Nederlandse schilderkunst. Hij maakte het eerste Nederlandse bloemstilleven en was dé schilder van de legendarische (uitgestorven) dodo. Ook was hij de eerste kunstenaar die buiten op straat gewone mensen tekende. Zijn geschilderde landschappen zijn vaak sprookjesachtig, met antieke ruïnes en wonderlijke vergezichten. En op zijn ‘dierstukken’ staan, zitten en liggen zóveel dieren dat ‘overvol’ een understatement is. De tentoonstelling Roelant Savery’s Wonderlijke Wereld laat de bezoeker kennismaken met deze ‘alleskunner in de kunst’ aan de hand van ruim 40 schilderijen en tekeningen uit eigen collectie en vele buitenlandse bruiklenen. https://www.mauritshuis.nl/
 
BERNARD SERCU – 9 februari – 10 maart, MAST art gallery: Minister Liebaertlaan 18, 8500 Kortrijk: Zonder titel, Bernard Sercu, Liza Traen, Jean-Paul Vanhove. Open every Saturday and Sunday from 2PM-5PM. Visit by appointment is possible via 0478 37 34 26. www.mastartgallery.be  
 
MAGAZINE ALDE FRYSKE TSJERKEN NR 30 – De 30e editie van het magazine Alde Fryske Tsjerken is uit. Het is weer een mooie editie geworden met onder andere verhalen over de laatste orgelmakerij van Friesland die stopt met zijn werkzaamheden, het Ziltepad dat wordt ontwikkeld vanuit een samenwerking van de stichtingen Alde Fryske Tsjerken en Groninger Kerken, het einde en een nieuw begin voor de Sint-Werenfriduskerk in Workum en de Passie van Jezus in Jelsum. Bestel het magazine hier
 
KIJKTIP - FRYSLÂN DOK 'IT SMELLE PAAD' - Heb jij de Fryslân Dok over het Ziltepad gemist? Kijk deze dan snel terug. Een prachtige documentaire over beweging, landschap, menselijke diversiteit en kerkgebouwen van Stichting Alde Fryske Tsjerken en Groninger Kerken. Wie weet mogen we je na het kijken verwelkomen bij het Ziltepad. Kijk hier
 
HET SASKIA ONTBIJT – 9 maart 8 – 9.30 uur in de Oude Kerk Amsterdam. Het leven van de Friese Saskia Uylenburgh (1612-1642) en de in Leiden geboren Rembrandt van Rijn (1606-1669) is nauw verweven met de geschiedenis van de Oude Kerk. In de zomer van 1634 tekende Rembrandt hun ondertrouw akte in de Spiegelkamer van de Oude Kerk. Saskia stond model voor vele werken van Rembrandt. Het jonge stel woonde op steenworp afstand aan de Jodenbreestraat, nu Museum Rembrandthuis. In die periode maakte Rembrandt vele etsen van de buurt rond de Oude Kerk. In 1642 overleed Saskia. Ze werd begraven in de Oude Kerk. Op 9 maart organiseert de Oude Kerk weer - traditiegetrouw - het Saskia ontbijt met een lezing door Rijksmuseum-conservator Jenny Reynaerts over de rol van vrouwen in de kunstgeschiedenis. Organist-titulair Matteo Imbruno speelt op het kleine orgel muziek van vrouwelijke componisten. Een gloednieuw muziektrio gevormd door drie jonge musici, Shana Browns (violist), Aina Fonts (saxofonist) en Adanya Dunn (mezzo-sopraan) speelt improvisaties (i.s.m. Red Light Arts & Culture). Lees meer
 
BOEK – Egbert Modderman & Pieter Jan Kruizinga, Van aangezicht tot aangezicht. Leeuwarden: Jongbloed Media, 2023. In Van aangezicht tot aangezicht vormen schilderkunst en poëzie een uitdagende eenheid. Dertig schilderijen met daarop bijbelse taferelen van kunstschilder Egbert Modderman worden gecombineerd met gedichten van de Groningse dichter Pieter Jan Kruizinga. In zowel de schilderijen als in de poëzie kiezen schilder en auteur een andere invalshoek dan gebruikelijk waardoor de oude verhalen in een nieuw licht komen te staan. De gebrokenheid, de eindigheid en de kwetsbaarheid van het leven voeren de boventoon. De emoties die in de bijbelse verhalen te vinden zijn, vormen voor de makers een inspiratiebron voor hedendaagse kunst. Pieter Jan Kruizinga (1992) studeerde Theologie in Zwolle. Tijdens zijn studie ontdekte hij zijn passie voor poëzie en met name in de vorm van het Italiaans sonnet. In Kruizinga’s gedichten spelen de geneugten van het leven en de eindigheid ervan een belangrijke rol. Egbert Modderman (1989) is een Nederlandse kunstschilder die zich voornamelijk toelegt op het schilderen van bijbelse taferelen. In 2020 won hij voor zijn werk Rusteloos de ‘BP Young Artist Award’, uitgereikt door de ‘The National Portrait Gallery in London’ en sindsdien exposeert Modderman in binnen- en buitenland. Zijn stijl is figuratief met een dramatische insteek en toont, tegen een sobere achtergrond, levensgrote personages, die de toeschouwer vaak aankijken. Hardcover, €29.99.
 
BOEKHerman Wesselink, Een sterke toren in het midden der stad. Verleden, heden en toekomst van bedreigde Nederlandse kerkgebouwen. Heerlen: Uitg. Leon van Dorp, 2023. Het Nederlandse kerkenlandschap van de negentiende en de twintigste eeuw is door de herwonnen godsdienstvrijheid, bevolkingsgroei, emancipatie van kerkgenootschappen en ontwikkelingen in de architectuur en liturgie bijzonder pluriform en omvangrijk. Voegen we het Nederlandse kerkelijk erfgoed uit eerdere eeuwen daar nog bij, dan kunnen we zelfs spreken van een van de rijkste en meest diverse kerkenlandschappen ter wereld. Dit indrukwekkende religieuze erfgoed is uniek en daardoor onvervangbaar. Door het al decennia dalende kerkbezoek is de toekomst van vooral de negentiende- en twintigste-eeuwse Nederlandse kerken echter onzeker geworden. Terwijl de oudere gebouwen vanwege hun leeftijd bescherming genieten, zijn sinds het midden van de vorige eeuw honderden ‘jonge’ kerkgebouwen gesloopt. Het behoud van de nog resterende gebouwen en hun vaak waardevolle interieurs en kunstschatten staat onder druk. In dit boek beschrijft architectuurhistoricus Herman Wesselink de Nederlandse kerkbouwgeschiedenis van de periode 1800 tot 1970 aan de hand van ontwikkelingen in de kerkgeschiedenis, architectuur, stedenbouw, liturgie en kunst. Paperback, 340 p., €39.95.
 
BOEK – Alfred C. Bronswijk, Het kruis. Biografie van een symbool kunst, traditie, geschiedenis. Utrecht: KokBoekencentrum, 2024. Vergeten verhalen over het kruis. Een verrassende zoektocht naar de geschiedenis van een symbool. In Het kruis neemt theoloog en publicist Alfred C. Bronswijk lezers mee op reis naar de oorsprong van het symbool van het kruis. Het kruis staat nu bekend als het centrale symbool in het christendom, maar dat is niet altijd zo geweest. Dit boek vertelt over de bewogen geschiedenis van het kruis op een ontdekkende manier. Niet alleen over de vele verschijningen in de kunst en de samenleving, maar ook over de theologische gedachten achter al die verschillende uitingen. Het kruis dook echter niet alleen op in een religieuze context, er waren ook politieke bedoelingen. Vaak werd het kruis als symbool misbruikt. Daarom gaat dit boek ook over godsdienstoorlogen en kolonisatie. Paperback, 256 pagina's, € 24,99.      
 
Bekijk meer actuele tentoonstellingen, symposia, lezingen, boeken, podcasts, video's, ArtWay nieuws en meer, hier 
 
ArtWay is een website met materiaal voor kerken en individuen die kunst en geloof met elkaar willen verbinden.
 
ARTWAY: OPENING EYES, HEARTS AND MINDS


Andere recente meditaties:
- maart 2024: Marina Abramovic, The Kitchen V: Carrying the Milk
- februari 2024: Güler Ates: Blanket I
- januari 2024: Colin McCahon – Victory over death 2
- januari 2024: Arent de Gelder: Het loflied van Simeon

Voor meer beeldmeditaties, klik onder Kunstenaars