ArtWay

Kunstenaars openen onze ogen voor rijkdom en betekenis. Sandra Bowden

Jan Brueghel: Paulus vertrekt uit Caesarea

 
 
Jan Brueghel de Oude: Havenscène met Paulus’ vertrek uit Caesarea
 
 
 Het onopgemerkte buitengewone
 
door Otto Bam
 
Dit prachtige schilderij uit 1596 is van de hand van de Vlaamse schilder Jan Brueghel de Oude. Het kunstwerk beeldt een bijbels tafereel af dat maar zelden op het doek is gezet: het vertrek van de apostel Paulus uit Caesarea. Je kunt je afvragen waarom voor dit onderwerp is gekozen en waarom het is weergegeven als een gebeurtenis die verstopt zit in de drukte van een bruisende haven. Op deze manier laat het schilderij echter zien hoe het buitengewone zich onopgemerkt kan voltrekken op de achtergrond van het alledaagse.
 
Ik kwam het schilderij onlangs tegen in het North Carolina Museum of Art in Raleigh, VS. Het hangt bij de ingang van een zaal, een paar passen van een open deur, zodat je het al van verre ziet. De curators hebben blijkbaar goed begrepen hoe je dit werk het beste kunt benaderen, want je komt erop af als een reiziger die net over een heuvel komt en dan allereerst de zee ziet die zich uitspreidt tot aan een bergachtige horizon in de verte. Oftewel, je ziet eerst de bovenkant van het werk, waar statige schepen liggen onder een romantische lucht overdekt met flarden etherische mist. Het is een hemels uitzicht, een vreugde voor het oog.
 
Maar als je de top van de heuvel bereikt beweegt je blik zich naar beneden, van de hemel naar de aarde, waar een aardsere realiteit zich afspeelt: de wereld van de handel en ontmoeting, van geruzie en gelach. Kom dichterbij naar de kade en ga het schilderij binnen. Je ruikt de vis en hoort het geluid van de luidruchtige ruilhandel en blaffende honden. Dit werk is er echter niet zozeer op uit om vooral een accurate weergave van het landschap of het leven van alledag te geven. Want de compositie is zorgvuldig zo gestructureerd dat je als kijker het tafereel wel moet gaan lezen. Zie je de figuur op de op kade die leunt op een wandelstok met zijn rug naar je toe, die naar rechts wijst? Volg zijn arm en daar zie je, makkelijk over het hoofd te zien, de apostel Paulus met een stralenkrans of nimbus rond zijn hoofd omgeven door soldaten.
 
 
Het boek Handelingen vertelt het verhaal van Paulus’ zendingsreizen. Nadat hij drie van deze reizen heeft voltooid, staat hij oog in oog met een crisis. In Caesarea voorspelt de profeet Agabus dat Paulus in Jeruzalem gevangen zal worden genomen en uitgeleverd aan de heidenen. Paulus’ vrienden zijn er niet gerust op en dringen er bij hem op aan om niet naar Jeruzalem te vertrekken. Maar de apostel antwoordt: ‘Ik ben niet alleen bereid om me in Jeruzalem gevangen te laten nemen, maar ook om er te sterven omwille van de naam van de Heer Jezus’ (Handelingen 21:13). De profetie van Agabus zal spoedig bewaarheid worden.
 
Als je eenmaal de apostel hebt opgemerkt, ga je vervolgens ook allerlei symboliek ontdekken. Kijk nog eens naar de kade, waar we het schilderij binnenliepen. De vismanden stromen over van de grote vangst en er wordt nog meer op het dok getild. En wat een variëteit! Aal, rog en tong – teveel om op te noemen. Dit roept in gedachte dat Jezus zijn discipelen, de vissers Simon en Andreas, vertelde dat ze vissers van mensen zouden worden (Matteüs 4:19). De overvloed aan verschillende vissen staat voor de vele volkeren die zouden gaan geloven door Paulus’ zendingswerk onder de heidenen.
 
Zie ook hoe het hele landschap de weg van Paulus volgt in een onweerstaanbare dynamiek. De boeg van elk schip wijst in de richting waarin Paulus' reis zal gaan. De zeilen zijn gevuld met een sterke oostenwind en boven je hoofd vliegen de vogels bijna allemaal in dezelfde richting. Te midden van de zonnestralen zien we een vogel in kruisvorm. Paulus’ reis over de zee verkrijgt een nieuwe betekenis als weg van gehoorzaamheid die voert door de dood en eindigt op de oevers van het eeuwige leven. Deze vogel zal echter ook staan voor de heilige Geest, die hangt boven de uitvarende schepen en alles wat zich hier afspeelt.
 
Maar waarom is het hoofdonderwerp van het schilderij zo verborgen? Dit kan je doen beseffen dat de meest bijzondere dingen gemakkelijk aan onze aandacht kunnen ontsnappen. We moeten onze ogen trainen om het wonderbaarlijke in het alledaagse op te merken. Brueghel verbergt dingen zodat we zorgvuldiger kijken en echt zien. ‘Het koninkrijk des hemels is als een mosterdzaadje,’ zei Jezus, ‘dat iemand meenam en in zijn tuin zaaide, waarna het groeide en een grote struik werd.’ Zo was het ook met de boodschap van de apostel aan de heidenen. En zo is het ook vandaag met het evangelie. Mogen we oog hebben voor het onopgemerkte buitengewone in ons leven van alledag.
 
*******
 
Jan Brueghel de Oude, Havenscène met Paulus’ vertrek uit Caesarea, 1596, olieverf op koper, 35.9 x 54.6 cm; North Carolina Museum of Art.
 
Jan Brueghel de Oude (1568-1625), ook bekend als ‘Velvet’ Brueghel vanwege de fijnheid van zijn penseelvoering, was een kunstenaar met een opmerkelijke veelzijdigheid. Hij staat terecht bekend om zijn landschappen en riviergezichten, die tot leven komen door de zorgvuldige maar vloeiende streken van zijn penseel en de activiteiten van de figuren die zijn scènes bevolken. Hij schilderde echter ook bloemboeketten, waarvan vele afbeeldingen van kostbare voorwerpen bevatten, evenals mythologische, allegorische en historische onderwerpen en suggestieve scènes van de hel. Zijn verfijnde en delicate beelden, vaak geschilderd op koper, werden zeer gewaardeerd door koningen en prinsen in heel Europa. In het begin van zijn carrière werkte Jan vooral op kleine schaal en op een koperen drager. Gaandeweg nam het formaat van zijn schilderijen toe en werkte hij vaker op paneel of zelfs op doek. Brueghel werkte vaak samen met andere meester-schilders, waaronder Peter Paul Rubens, Hans Rottenhammer, Hendrick van Balen, Sebastiaen Vrancx en Joos de Momper. Hij had slechts twee bekende leerlingen, Daniel Seghers en zijn eigen zoon Jan de Jonge, maar een efficiënte studio bemand door betaalde professionals maakte een overvloedige productie mogelijk. ( overgenomen van https://www.nga.gov/collection/artist-info.3626.html en http://janbrueghel.net)
 
Otto Bam is een Zuid-Afrikaanse schrijver en muzikant. Hij is de co-redacteur van ArtWay en de kunstmanager van het Kirby Laing Centre for Public Theology, waar hij ook een fellowship heeft. Otto voltooide een master in Engelse studies aan de Universiteit van Stellenbosch, Zuid-Afrika, en een master in religie en literatuur aan de Universiteit van Edinburgh.
 
*******
 
KUNSTNIEUWS
 
NIEUW OP ARTWAY – ArtWay kreeg onlangs een prachtig aanbod van de maker/ontwerper/eigenaar van website beeldmeditaties.nl. Deze website wordt niet meer aangevuld en alleen nog maar door hem in de lucht gehouden. Ons werd namelijk de vrije hand gegeven om de beeldmeditaties op deze website op de ArtWay website te zetten. Beeldmeditaties.nl is een katholieke website met ca. 450 meditaties, voor het merendeel geschreven door Dries van den Akker s.j. (overleden in 2022). Met name de meditaties bij het kerkelijk jaar (A, B en C jaar) vormen een mooie aanvulling op ons materiaal. Momenteel vullen we het (huidige) B jaar aan, zodat er voor de komende zondagen een kunstwerk met meditatie beschikbaar is. Wij hebben er de afgelopen weken de volgende meditaties op gezet:
 
RIKKO VOORBERG AMSTERDAMMER VAN HET JAAR – Rikko Voorberg is met zijn ‘Rouwen en Vieren Kas’ op het Mercatorplein verkozen tot Amsterdammer van het Jaar 2023. Dat maakte burgemeester Femke Halsema op zondag 23 juni bekend tijdens een feestelijke bijeenkomst in theater DeLaMar. In de Rouwen en Vieren Kas kun je rouwen om het verlies van een dierbare. Je kunt er een kaarsje branden, een praatje maken met vrijwilligers of een lint beschrijven met iets waarvoor je dankbaar bent. Het initiatief van Rikko Voorberg ontstond in 2021 in De Baarsjes. Een buurtbewoonster had gevraagd of hij ruimte kon maken voor rouw. Omdat er zo weinig taal is, zo weinig vorm – en het zo de rest van je leven bepaalt. Lees meer
 
CHRISTENDOM EN SLAVERNIJ IN CATHARIJNECONVENT – 29 juni t/m 22 september, Catharijneconvent, Utrecht. Kom deze zomer naar Christendom en slavernij. Een Nederlands verhaal. Aan de hand van historische bronnen, persoonlijke reflecties, onderbelichte perspectieven en hedendaagse kunst biedt de tentoonstelling inzicht in de vaak onbesproken relatie tussen het christendom en het Nederlandse slavernijverleden. Het christendom had een cruciale invloed op het denken over slavernij.  Dit is de grootste en meest omvattende tentoonstelling ooit over dit onderwerp ooit. Lees meer
 
TENTOONSTELLING STOF TOT NADENKEN – 6 juli t/m 10 oktober, Doopsgezinde kerk, Wirdumerdijk 18, Leeuwarden: tentoonstelling Stof tot nadenken’. Textielkunstenares Bernadet van Amstel maakt kunst uit ‘rest- textiel’ - d.w.z. afgedankte textiel: zoals kleding, tafellakens, gordijnen. De textiel heeft zijn waarde verloren en wordt weggedaan. Deze stoffen worden door de Bernadet van Amstel gebruikt en zo verheven tot kunst. Janneke Lettinga, godsdienstdocent, heeft aan de werkstukken van Bernadet van Amstel bijbelteksten gekoppeld, samen met uitspraken uit het boek Groene Theologie van Trees van Montfoort. De tentoonstelling is gratis te bezoeken op vrijdag 14.00-16.00 uur (tijdens de zomervakantie) en zaterdag 13.30 – 17.00 uur. De opening van de tentoonstelling is op 7 juli van 15.00 – 17.00 uur, met Trees van Montfoort, Bernadet van Amstel en Janneke Lettinga. Er is op 1 september een lezing van 15.00 – 17.00 uur door Janneke Lettinga: Groene Theologie en Gandhi. De tentoonstelling wordt op 10 oktober afgesloten met een lezing van Matthias Olthaar, medeschrijver van het boek Er is leven na de groei. Toegang tot de opening en lezingen is gratis. Zie voor meer informatie op https://doopsgezindenleeuwarden.nl/
 
TSJERKEPAAD 2024 – T/m 14 september zijn tijdens de Tsjerkepaadperiode circa 250 kerken in Friesland op de zaterdagmiddagen vrij toegankelijk. Gastvrije vrijwilligers zijn beschikbaar om uitleg te geven over de kerk en haar historie. De kerken zijn open voor iedereen die erfgoed, kunst, stilte, ontmoetingen, rust of meditatie waardeert. In de deelnemende kerken van onze stichting zijn diverse exposities te bezoeken. Lees meer
 
MONNIKENWERK – 17 juli t/m 21 augustus is er weer Monnikenwerk. Zes woensdagen werken kunstenaars in oude kerken op het Groninger en Friese land en zijn bezoekers welkom om kerk en kunst te ervaren. De kunstenaars werken overdag in stilte aan hun monnikenwerk. Omdat kunstenaars tijdens de zes weken steeds aan hun project verder werken krijgen bezoekers de kans met kunstenaars in gesprek te gaan over dat werk als het nog niet af is. Dit is voor de kunstenaars soms kwetsbaar en voor bezoekers vaak erg boeiend. Zo ontstaan vaak persoonlijke gesprekken die weer hun weerslag hebben op het werk. De drie routes tussen de kerken zijn goed te fietsen. Bezoekers zijn altijd erg enthousiast over de combinatie van het weidse landschap en de verstilde kunst die in de kerken te zien is. Monnikenwerk vindt dit jaar plaats in de Groningse kerken van Loppersum, Losdorp, Eenum, Godlinze, ’t Zandt, Den Andel, Westernieland, Saaxumhuizen, Eenrum, Winsum-Obergum, en in Friesland in Eastrum, Jouswier, Wetsens, en Nijewier. Bezoekers zijn welkom op woensdagen 17, 24 en 31 juli en 7, 14 en 21 augustus van 17.00 tot 20.00. Meer informatie staat op Monnikenwerk 2024 – kunst in de kerk
 
JOHANNES WICKERT IN UTRECHT – Tot eind juli in de Janskerk in Utrecht: Johannes Wickert – Het wachtende blauw. Als afsluiting van het jaarthema Levenskunst stelt de Oecumenische Janskerkgemeente in Utrecht werk van Johannes Wickert ten toon. Wickert – naast kunstenaar ook wetenschapper, psycholoog en filosoof – is al zijn leven lang op zoek naar wijsheid en schoonheid, en naar het ontdekkend vormgeven daarvan. Als zodanig is hij in gesprek is met de veelkleurigheid van de christelijke traditie, met Newton, Einstein en mystici. Om van daaruit steeds opnieuw de wereld en de mens in het licht van de Eeuwige te bezien. In zijn werk zien we de hedendaagse mens afgebeeld in een bijbels gekleurde, vaak rauwe werkelijkheid. Omgeven door het wachtende blauw. Opening: zondag 30 juni, 13.30 uur met een bijdrage van o.a. Laurens de Man, winnaar van de Nederlandse Muziekprijs. Bij de expositie verschijnt een catalogus. Toegang: vrij; een gift is welkom. Openingstijden: dagelijks van 10–17uur; op zondag van 13-17 uur.
 
JOHANNES WICKERT CATALOGUS – Kees van der Zwaard en Elise Woertman, Het wachtende blauw – Johannes Wickert. Leeuwarden: Uitgeverij Zilt, 2024. Tentoonstellingscatalogus bij het werk van Johannes Wickert in de Janskerk in Utrecht (30 juni-28 juli 2024). In deze catalogus staan de werken van Wickert die bij de expositie te zien zijn. De werken worden toegelicht door Kees van der Zwaard en Elise Woertman. In het werk van Johannes Wickert zien we de hedendaagse mens afgebeeld in een bijbels gekleurde, vaak rauwe werkelijkheid. Omgeven door het wachtende blauw. In zijn zoektocht naar waarachtigheid nodigt Wickert de kijker uit om het eigen bestaan te laten weerspiegelen in de door hem zichtbaar gemaakte essentie. https://uitgeverijzilt.nl/product/het-wachtende-blauw/. € 15,-
 
JAN PIETER GOOTJES IN KAMPEN – T/m 15 september, Bovenkerk Kampen: Tentoonstelling KNOWN van Jan Pieter Gootjes. KNOWN, je wordt gekend, wat er is kent jou. In de kooromgang bij het hoogkoor van de Bovenkerk en in een aantal straalkapellen die grenzen aan de kooromgang worden de werken tentoongesteld. Vanuit het thema KNOWN laat Gootjes negen werken zien die een verbinding hebben met verhalen uit de bijbel. Ook de installatie VUUR (op basis van deze beelden) maakt onderdeel uit van deze tentoonstelling. Er zijn nieuwe beelden bij die voor het eerst worden geëxposeerd. In augustus en september worden enkele ontmoetingsmomenten georganiseerd. In de kerk is informatie aanwezig met een toelichting op de aanwezige werken. Openingstijden: maandag en dinsdag 13.30-17.00 uur, wo tot zaterdag woensdag   11.00-17.00 uur. Bovenkerk, Koornmarkt 28, 8261 JX Kampen
 
KANDINSKY IN H'ART MUSEUM AMSTERDAM – t/m 10 november, H’ART Museum, Amstel 51, Amsterdam: Kandinsky (1866-1944). Speciaal voor deze tentoonstelling reizen meer dan 60 kunstwerken uit de Parijse collectie van het Centre Pompidou naar Amsterdam. Het belooft een bijzondere overzichtstentoonstelling te worden: van Kandinsky’s vroege figuratieve werk tot aan zijn wereldberoemde abstracte schilderijen. Een persoonlijke reis die hem tot een van de pioniers van abstracte kunst maakte. Kandinsky is te zien vanaf woensdag 19 juni tot en met zondag 10 november 2024. Dagelijks geopend van 10:00 - 17:00. Tickets zijn hier verkrijgbaar. Lees meer
 
DE TUIN DER LUSTEN REVISITED IN BREDA – t/m 25 augustus, STDLK Museum Breda: De Lusten van Engelbrecht; Visies op een meesterwerk. De tentoonstelling De Lusten van Engelbrecht geeft een nieuwe kijk op De tuin der lusten van Jheronimus Bosch. Bekijk het iconische drieluik door de ogen van hedendaagse kunstenaars. Van digitale paradijzen tot een gameachtige afdaling naar de hel, Eelco Brand, Margit Lukács & Persijn Broersen, SMACK en Floris Kaayk brengen het meesterwerk op een nieuwe manier tot leven. Duik in de spannende geschiedenis van De tuin der lusten. Hoe belandde het uiteindelijk in het Museo del Prado in Madrid? Wat was de rol van de waarschijnlijke opdrachtgever, Engelbrecht II van Nassau? Waarom koos deze hoge edelman aan het Bourgondische hof en ridder van het Gulden Vlies voor het thema Lust? Koop je tickets online. Lees meer
 
HELMANTEL IN SLOT ZEIST – T/m 25 augustus, Slot Zeist: ‘Stil Leven’ een expositie van het werk van de Groningse kunstschilder Henk Helmantel, die als geen ander kans ziet om de puurheid van eenvoud op een schilderij vast te leggen. Zijn technisch volmaakte oeuvre, geïnspireerd op de tradities van 500 jaar West-Europese schilderkunst, leidde en leidt tot vele nationale en internationale tentoonstellingen en maakten Helmantel tot één van Nederlands meest succesvolle hedendaagse kunstenaars. Bij de expositie zal een documentaire van JAV studio’s getoond worden over leven en werken van Henk Helmantel. De kunstenaar zelf zal een aantal lezingen geven en er worden diverse rondleidingen georganiseerd. Lees meer
 
DE BLAUWE KOEPEL ESSAYWEDSTRIJD 2024 – Wij nodigen je uit om een visie te schrijven over de plaats van kunstonderwijs in het christelijk voortgezet onderwijs. Zowel binnen de kunstvakken, als toepassingen in andere vakken en ook buiten de lessen. Op welke manier kan het bijdragen aan de vorming van de leerlingen? We willen zowel docenten en leidinggevenden binnen het onderwijs, alsook mensen buiten het onderwijs aanmoedigen om hun visie te verwoorden en met een frisse blik de plek van kunst in het christelijk onderwijs uit te werken. We zijn enthousiast over de aanbevelingen die we krijgen en over onze jury. In de jury zitten: Dhr. Frankemölle (voorzitter Katholieke Schoolraad), Wolter Huttinga (wetenschappelijk medewerker PThU), Henk Reitsema (L’Abri), Arjan de Visser (voorzitter De Blauwe Koepel). Aanbevelingen zijn er o.a. van beeldend kunstenaar Ans Markus, priester en auteur Antoine Bodar en Els van Dijk, voormalig directeur van de Evangelische Hogeschool Amersfoort. Kijk vooral ook in je netwerk of er mensen zijn die een sterk out-of-the-box essay zouden kunnen en willen schrijven. De deadline voor inzending is 1 september 2024. De winnaar wordt bekendgemaakt op de Conferentie op 17 oktober 2024 en ontvangt 400,- euro. Lees meer over de inhoud en criteria voor deze essaywedstrijd op onze website. Hier vind je ook meer over het comité van aanbeveling en waar je essay naartoe mag. De Blauwe Koepel is een christelijke leergemeenschap die vorming binnen en buiten het onderwijs wil versterken door een integratie van kunst, filosofie en theologie. www.deblauwekoepel.nl
 
DE BLAUWE KOEPEL CONFERENTIE 2024 – 17 oktober 2024, Thema: Kleur jouw identiteit. In deze conferentie willen we ons samen verdiepen in het thema hoe je kunstonderwijs als meerwaarde kunt vormgeven in het christelijk onderwijs, voor vorming van de leerlingen. Keynote spreker zal zijn Dr. Gert Biesta. Hij is misschien wel de bekendste pedagoog van Nederland en heeft veelvuldig gepubliceerd over (kunst)onderwijs. Tijdens de conferentie wordt de winnaar bekendgemaakt van onze Essaywedstrijd. Dr. Gert Biesta zal met zijn bijdrage aansluiten bij de resultaten van deze wedstrijd.
Locatie is de Sacristie in de Domkerk in Utrecht.
Aanvang is 14.30 uur.
Kosten van 20,- tot 100,- euro, afhankelijk van of je kunt declareren en hoe lang je blijft (zie voor de details onze website). Naast de bijdrage van hoogleraar pedagogiek Dr. Gert Biesta, is er een interactief gedeelte. Hierin gaan we praktisch en inhoudelijk aan de slag. Afrondend is er voor belangstellenden een gesprek over concrete plannen n.a.v. de conferentie. Aanmelden:
info@deblauwekoepel.nl
 
Bekijk meer actuele tentoonstellingen, symposia, lezingen, boeken, podcasts, video's, ArtWay nieuws en meer, hier 
 
ArtWay is een website met materiaal voor kerken en individuen die kunst en geloof met elkaar willen verbinden.
 
ARTWAY: OPENING EYES, HEARTS AND MINDS


Andere recente meditaties:
- juni 2024: Stephan Ruigrok: I Today
- juni 2024: Franz Marc: Lotgevallen van de dieren
- mei 2024: Gustav Hagelstange: Jezus en Nicodemus
- mei 2024: Lynn Aldrich: Hemelvaart

Voor meer beeldmeditaties, klik onder Kunstenaars